Co─črafi Bilgi Sistemi (CBS/GIS) ve Bile┼čenleri

0

Co─črafi Bilgi Sistemi (CBS/GIS) Nedir?

Co─črafi Bilgi Sistemleri (CBS), ─░ngilizce Geographical Information Systems (GIS) ifadesinin T├╝rk├že’ye ├ževrilmi┼č hali olup, kullan─▒c─▒lar─▒n ├žok farkl─▒ disiplinlerden olmas─▒ nedeniyle, bu kavram da de─či┼čik ┼čekillerde tan─▒mlanmaktad─▒r. ├ľzellikle CBS’nin d├╝nyada konumsal bilgi ile ilgilenen ki┼či, kurum ve kurulu┼člar aras─▒nda geni┼č bir merak uyand─▒rmas─▒, geli┼čmelerdeki h─▒zl─▒ de─či┼čiklikler, ├Âzellikle ticari beklentiler, farkl─▒ uygulama ve fikirler, CBS’nin standart bir tan─▒m─▒n─▒n yap─▒lmas─▒na hen├╝z izin vermemi┼čtir. CBS, baz─▒ ara┼čt─▒rmac─▒lara g├Âre konumsal bilgi sistemlerin t├╝m├╝n├╝ i├žeren ve co─črafi bilgiyi irdeleyen bir bilimsel kavram, baz─▒lar─▒na g├Âre; konumsal bilgileri dijital yap─▒ya kavu┼čturan bilgisayar tabanl─▒ bir ara├ž, baz─▒lar─▒na g├Âre de; organizasyona yard─▒mc─▒ olan bir veri taban─▒ y├Ânetim sistemi olarak nitelendirilmektedir. Buna g├Âre en genel haliyle CBS’tan─▒m─▒ a┼ča─č─▒daki ┼čekildedir;

“Co─črafi Bilgi Sistemleri; konuma dayal─▒ g├Âzlemlerle elde edilen grafik ve grafik-olmayan bilgilerin toplanmas─▒, saklanmas─▒, i┼členmesi ve kullan─▒c─▒ya sunulmas─▒ i┼člevlerini b├╝t├╝nl├╝k i├žerisinde ger├žekle┼čtiren bir bilgi sistemidir.

cografi-bilgi-sistemi

CBS Bile┼čenleri

CBS’nin be┼č temel bile┼čeni vard─▒r. Bunlar;
a) Donan─▒m (hardware) CBS’nin i┼člemesini m├╝mk├╝n k─▒lan bilgisayar ve buna ba─čl─▒ yan ├╝r├╝nlerin b├╝t├╝n├╝ donan─▒m olarak adland─▒r─▒l─▒r. B├╝t├╝n sistem i├žerisinde en ├Ânemli ara├ž olarak g├Âz├╝ken bilgisayar yan─▒nda yan donan─▒mlara da ihtiya├ž vard─▒r. ├ľrne─čin, yaz─▒c─▒ (printer), ├žizici (plotter), taray─▒c─▒ (scanner), say─▒salla┼čt─▒r─▒c─▒ (digitizer), veri kay─▒t ├╝niteleri (data collector) gibi cihazlar bilgi teknolojisi ara├žlar─▒ olarak CBS i├žin ├Ânemli say─▒labilecek donan─▒mlard─▒r. Bug├╝n bir ├žok CBS yaz─▒l─▒m─▒ farkl─▒ donan─▒mlar ├╝zerinde ├žal─▒┼čmaktad─▒r. Merkezile┼čtirilmi┼č bilgisayar sistemlerinden masa├╝st├╝ bilgisayarlara, ki┼čisel bilgisayarlardan a─č (network) donan─▒ml─▒ bilgisayar sistemlerine kadar ├žok de─či┼čik donan─▒mlar mevcuttur.

b) Yaz─▒l─▒m (software), di─čer bir deyi┼čle bilgisayarda ko┼čabilen program, co─črafik bilgileri depolamak, analiz etmek ve g├Âr├╝nt├╝lemek gibi ihtiya├ž ve fonksiyonlar─▒ kullan─▒c─▒ya sa─člamak ├╝zere, y├╝ksek d├╝zeyli programlama dilleriyle ger├žekle┼čtirilen algoritmalard─▒r. Yaz─▒l─▒mlar─▒n pek ├žo─čunun ticari ama├žl─▒ firmalarca geli┼čtirilip ├╝retilmesi yan─▒nda ├╝niversite ve benzeri ara┼čt─▒rma kurumlar─▒nca da e─čitim ve ara┼čt─▒rmaya y├Ânelik geli┼čtirilmi┼č yaz─▒l─▒mlar da mevcuttur. D├╝nyadaki CBS pazar─▒n─▒n ├Ânemli bir k─▒sm─▒ yaz─▒l─▒m geli┼čtiren firmalar─▒n elindedir. Bu bak─▒mdan g├╝n├╝m├╝zde CBS bu t├╝r yaz─▒l─▒mlarla neredeyse ├Âzde┼čle┼čmi┼č durumdad─▒r. En pop├╝ler CBS yaz─▒l─▒mlar─▒ olarak Arc/Info, Intergraph, MapInfo, SmallWorld, Genesis, Idrisi, Grass vb. verilebilir. Co─črafi bilgi sistemine y├Ânelik bir yaz─▒l─▒mda olmas─▒ gereken temel unsurlardan baz─▒lar─▒ ┼čunlard─▒r;

– Co─črafik veri/bilgi giri┼či ve i┼člemi i├žin gerekli ara├žlar─▒ bulundurmas─▒,
– Bir veri taban─▒ y├Ânetim sistemine sahip olmak,
– Konumsal sorgulama, analiz ve g├Âr├╝nt├╝lemeyi desteklemeli,
– Ek donan─▒mlar ile olan ba─člant─▒lar i├žin ara-y├╝z deste─či olmal─▒d─▒r.

c) Veri (data) CBS’nin en ├Ânemli bile┼čenlerinde biri de “veri”dir. Grafik yap─▒daki co─črafik veriler ile tan─▒mlay─▒c─▒ nitelikteki ├Âznitelik veya tablo verileri gerekli kaynaklardan toplanabilece─či gibi, piyasada bulunan haz─▒r haldeki veriler de sat─▒n al─▒nabilir. CBS konumsal veriyi di─čer veri kaynaklar─▒yla birle┼čtirebilir. B├Âylece bir├žok kurum ve kurulu┼ča ait veriler organize edilerek konumsal veriler b├╝t├╝nle┼čtirilmektedir. Veri, uzmanlarca CBS i├žin temel ├Â─če olarak kabul edilirken, elde edilmesi en zor bile┼čen olarak ta g├Âr├╝lmektedir. Veri kaynaklar─▒n─▒n da─č─▒n─▒kl─▒─č─▒, ├žoklu─ču ve farkl─▒ yap─▒larda olmalar─▒, bu verilerin toplanmas─▒ i├žin b├╝y├╝k zaman ve maliyet gerektirmektedir. Nitekim CBS’ye y├Ânelik kurulmas─▒ tasarlanan bir sistem i├žin harcanacak zaman ve maliyetin yakla┼č─▒k %50 den fazlas─▒ veri toplamak i├žin gerekmektedir.

d) ─░nsanlar (people) CBS teknolojisi insanlar olmadan s─▒n─▒rl─▒ bir yap─▒da olurdu. ├ç├╝nk├╝ insanlar ger├žek d├╝nyadaki problemleri uygulamak ├╝zere gerekli sistemleri y├Ânetir ve geli┼čme planlar─▒ haz─▒rlar. CBS kullan─▒c─▒lar─▒, sistemleri tasarlayan ve koruyan uzman teknisyenlerden g├╝nl├╝k i┼člerindeki performanslar─▒n─▒ art─▒rmak i├žin bu sistemleri kullanan ki┼čilerden olu┼čan geni┼č bir kitledir. Dolay─▒s─▒yla co─črafi bilgi sistemlerinde insanlar─▒n istekleri ve yine insanlar─▒n bu istekleri kar┼č─▒lamalar─▒ gibi bir s├╝re├ž ya┼čan─▒r. CBS’nin geli┼čmesi mutlak suretle insanlar─▒n yani kullan─▒c─▒lar─▒n ona sahip ├ž─▒kmalar─▒na ve konuma ba─čl─▒ her t├╝rl├╝ analiz i├žin CBS’yi kullanabilme yeteneklerini art─▒rmaya ve de─či┼čik disiplinlere yine CBS’nin avantajlar─▒n─▒ tan─▒tmakla m├╝mk├╝n olabilecektir.

e) Y├Ântemler Ba┼čar─▒l─▒ bir CBS, ├žok iyi tasarlanm─▒┼č plan ve i┼č kurallar─▒na g├Âre i┼čler. Bu t├╝r i┼člevler her kuruma ├Âzg├╝ model ve uygulamalar ┼čeklindedir. CBS’nin kurumlar i├žerisindeki birimler veya kurumlar aras─▒ndaki konumsal bilgi ak─▒┼č─▒n─▒n verimli bir ┼čekilde sa─članabilmesi i├žin gerekli kurallar─▒n yani metotlar─▒n geli┼čtirilerek uygulan─▒yor olmas─▒ gerekir. Konuma dayal─▒ verilerin elde edilerek kullan─▒c─▒ talebine g├Âre ├╝retilmesi ve sunulmas─▒ mutlaka belli standartlar yani kurallar ├žer├ževesinde ger├žekle┼čir. Genellikle standartlar─▒n tespiti ┼čeklinde olan bu uygulamalar bir bak─▒ma kurumun yap─▒sal organizasyonu ile do─črudan ilgilidir. Bu ama├žla yasal d├╝zenlemelere gidilerek gerekli y├Ânetmelikler haz─▒rlanarak ilkeler tespit edilir.

cbs-bile┼čenleri

CBS Nas─▒l ├çal─▒┼č─▒r??
CBS yery├╝z├╝ne ait bilgileri, co─črafik anlamda birbiriyle ili┼čkilendirilmi┼č tematik harita katmanlar─▒ gibi kabul ederek saklar. Bu basit ancak konumsal bilgilerin de─čerlendirilmesi a├ž─▒s─▒ndan son derece g├╝├žl├╝ bir yakla┼č─▒md─▒r. Bu yakla┼č─▒m, ├Ârne─čin, da─č─▒t─▒m g├Ârevi ├╝stlenmi┼č ta┼č─▒ma ara├žlar─▒n─▒n optimum y├╝k da─č─▒t─▒m─▒ndan, planlamaya dayal─▒ uygulamalara ait detay kay─▒tlar─▒na, atmosferdeki de─či┼čimlerin modellenmesine kadar bir├žok ger├žek d├╝nya probleminin ├ž├Âz├╝m├╝ne imkan sa─člar.

Co─črafik referanslar
Co─črafik bilgiler, enlem-boylam ┼čeklindeki co─črafi koordinat ya da ulusal koordinatlar gibi kesin de─čerleri veya adres, b├Âlge ismi, yol ismi gibi tan─▒mlanan referans bilgileri i├žerirler. Bu co─črafik referanslar objelerin konumland─▒r─▒lmas─▒na yani koordinat─▒ bilinen bir pozisyona yerle┼čtirilmelerine imkan sa─člar. B├Âylece ticari b├Âlgeler, araziler, orman alanlar─▒, yery├╝z├╝ kabuk hareketleri ve y├╝zey ┼čekillerinin analizleri konuma ba─čl─▒ olarak belirlenir. Co─črafik referans konumu belirlerken, konum verisi yani koordinat bilgisi se├žilecek veri modeline ba─čl─▒ olarak ifade edilir. Bu ifade ┼čekli CBS’de iki farkl─▒ konumsal veri modeli bi├žimindedir. Bunlar “vekt├Ârel (vector)” ve “h├╝cresel (raster)” veri modelleridir.

Vekt├Ârel veri modelleri
Vekt├Ârel veri modelinde, nokta, ├žizgi ve poligonlar (x,y) koordinat de─čerleriyle kodlanarak depolan─▒rlar. Nokta ├Âzelli─či g├Âsteren bir elektrik dire─či tek bir (x,y) koordinat─▒ ile tan─▒mlan─▒rken, ├žizgi ├Âzelli─či g├Âsteren bir yol veya akarsu ┼čeklindeki co─črafik varl─▒k birbirini izleyen bir dizi (x,y) koordinat serisi ┼čeklinde saklan─▒r. Poligon ├Âzelli─čine sahip co─črafik varl─▒klar, ├Ârne─čin imar adas─▒, bina, orman alan─▒, parsel veya g├Âl, kapal─▒ ┼čekiller olarak, ba┼člang─▒├ž ve biti┼činde ayn─▒ koordinat olan (x,y) dizi koordinatlar ile depolan─▒r. Vekt├Ârel model co─črafik varl─▒klar─▒n kesin konumlar─▒n─▒ tan─▒mlamada son derece yararl─▒ bir modeldir. Ancak, s├╝reklilik ├Âzelli─či g├Âsteren co─črafik varl─▒klar─▒n, ├Ârne─čin toprak yap─▒s─▒, bitki ├Ârt├╝s├╝, jeolojik yap─▒ ve y├╝zey ├Âzelliklerindeki de─či┼čimlerin ifadesinde daha az kullan─▒┼čl─▒ bir model olarak bilinir.

Raster (h├╝cresel) veri modelleri
H├╝cresel ya da di─čer bir deyi┼čle raster veri modeli daha ├žok s├╝reklilik ├Âzelli─čine sahip co─črafik varl─▒klar─▒n ifadesinde kullan─▒lmaktad─▒r. Raster g├Âr├╝nt├╝, birbirine kom┼ču grid yap─▒daki ayn─▒ boyutlu h├╝crelerin bir araya gelmesiyle olu┼čur. H├╝crelerin her biri piksel (pixel) olarak ta bilinir. Foto─čraf g├Âr├╝nt├╝s├╝ ├Âzelli─čine sahip raster modeller, genellikle foto─čraf ya da haritalar─▒n taranmas─▒ (scanning) ile elde edilirler. Vekt├Âr ve raster veri modellerinden biri genelde CBS uygulama bi├žimine g├Âre tercih edilerek kullan─▒l─▒r. Ancak g├╝n├╝m├╝zde her iki model ayn─▒ anda da kullan─▒labilmektedir. Bu t├╝r bir kullan─▒m ┼čekli CBS’de hybrid (melez) veri modeli olarak bilinmektedir.

cbs

Bir ├Ânceki yaz─▒m─▒z olan Kpss T├╝rkiye Co─črafyas─▒ Konu Anlat─▒m─▒ (PDF) ba┼čl─▒kl─▒ makalemizi de okuman─▒z─▒ ├Âneririz.

Yazar Hakk─▒nda

Co─črafya hayata bak─▒┼č a├ž─▒m, hayat felsefem..

Cevap Yaz