Bitki Formasyonları
Bitkiler, insanlar için oksijen üretip havayı temizleme gibi hayati fonksiyonlarının yanında ilaç, kâğıt, dokuma, ahşap sanayinin de ham maddesini oluşturmaktadır. Yakın çevremizde farklı bitki türleri ile karşılaşmaktayız. Bu bitkiler bazen bir ot bazen bir çalı bazen de bir ağaç olarak karşımıza çıkar. Bitkiler, tür ve topluluklarının temel özellikleri dikkate alındığında ağaç, çalı ve ot formasyonu olmak üzere üçe ayrılmaktadır. Aşağıda bitki formasyonları ve bu formasyonlarda yer alan bitki toplulukları örneklendirilerek gösterilmiştir.
1. Ağaç Formasyonu
Yağış ve sıcaklığın elverişli olduğu alanlarda bitkiler ağaç şeklinde gelişir. Boyu en az 5 metre, çapı da 10 cm’den aşağı olmayan, dal sürgün ve yapraklarının oluşturduğu tepe tacını tek bir gövde üzerinde taşıyan, her yıl çap artımı yaparak kalınlaşan, sürgün vererek boylanan, hücrelerinin büyük bolumu odunlaşmış olan, uzun ömürlü bitkilere ağaç denir. Bitkiler geniş yapraklı ve iğne yapraklı olmak üzere iki ana gruba ayrılır. Yağış azlığı ve yetersizliği, şiddetli buharlaşma, aşırı soğuk ağaç yetişmesine engel olur.
Ekvatoral yağmur ormanı: Dünyanın en canlı, en kuvvetli ve yayılma kabiliyeti en yüksek olan orman tipidir. Orman ekosistemi bu tipte en yüksek seviyesine ulaşmıştır. Yüksek sıcaklık ve nemin bir arada bulunduğu alanlarda yağmur ormanları gelişmiştir. Büyük çoğunluğu, daima yeşil kalabilen yayvan yapraklı ağaçlardan meydana gelen tropik yağmur ormanında ağaçların dalları üzerinde eğrelti, orkide gibi konuk bitkiler, çeşitli sarılıcı ve tırmanıcı bitkiler, ormanın genel görünüşünde büyük rol oynarlar. Ağaç boyları 50- 60 metreyi bulabilmektedir. Endonezya takım adalarında, Hindistan’da, Kongo Havzası’nda Amazon havzasında, Karayip Denizi sahillerinde ve adalarında yayılış gösterir.
Tropik yağmur ormanları: Mangrov, tropik iğne yapraklı ormanlar ve bambu ormanları olmak üzere üç grupta toplanır.
Muson Ormanları: Muson ormanlarına Güneydoğu ve Doğu Asya’da rastlanır. Bu bölgede yıllık sıcaklık farkları çok yüksek değildir ancak yağış miktarı bakımından mevsimler arasında büyük farklılıklar vardır. Yıllık yağışın yaklaşık %85’i yazın düşer. Bu dönemde sıcaklık da yüksek olduğundan ağaçların büyüme hızı artmaktadır. Yaz döneminde yeşeren yapraklar, kışın dökülmektedir. Hindistan, Japonya, Tayland, Vietnam, Endonezya, Doğu Çin, Kore, Filipinler ve Avustralya’nın kuzeybatısı muson ormanlarının görüldüğü yerlerin başlıcalarıdır.
Tayga ormanları: Taygalar, soğuk nemli iklimlerde dünyanın en geniş iğne yapraklı ormanlık alanlarını oluştururlar. Yayılış sahası, Kuzey Yarımkürenin kışları sert, düzenli kar ve don mevsimleri gösteren yüksek enlemleridir. Yaz, kış yeşil iğne şeklini almış olan yapraklan, kısa gelişim devresinde, sıcaktan en yüksek derecede faydalanmayı mümkün kılar. Asya’dan Kuzey Amerika’nın kuzeyine kadar, 20 paralel genişliğindeki bir şerit halinde yayılış gösterir. Rusya, Kanada, Kuzey Avrupa tayga ormanlarının geniş alan kapladığı alanlardır.
Orta Kuşağın Karışık Yapraklı Ormanları: Orta kuşağın batı kıyılarında her mevsimi yağışlı okyanusal iklim etkilidir. Bu iklim bölgesinde doğal bitki örtüsünü ormanlar oluşturur. Özellikle dağların denize dönük yamaçları yoğun bir orman örtüsüyle kaplıdır. Bu bölgedeki ormanlar, yüksekliğe göre kuşaklar oluşturur. Sıcaklığın daha yüksek olduğu alçak yerlerde geniş yapraklı ağaçlardan oluşan ormanlar görülür. Bu kesimdeki ağaçlar, sıcaklığın düşük olduğu kış döneminde yapraklarını döker. Daha yüksek yerlerde ise soğuğa dayanıklı olan iğne yapraklı ağaçlardan oluşan ormanlar yer alır. Bu iki kuşak arasında ise hem geniş hem de iğne yapraklı ağaçlardan oluşan karışık ormanlar bulunmaktadır. Batı Avrupa’nın Atlas Okyanusu kıyıları, Kuzey Amerika’nın batı ve güneydoğu kıyıları, Güney Amerika’nın güneybatı kıyıları, Avustralya’nın doğusu ve Yeni Zelanda karışık ormanların görüldüğü başlıca yerlerdir.
Galeri ormanları: Afrika, Güney Amerika ve Asya’nın yağmurca fakir, kurak alanlarında nehirler boyunca, dar veya geniş şeritler halinde oldukça kuvvetli büyüyen ormanlar meydana gelir ki, bunlara galeri ormanları denir.
Bataklık ormanları: Tropik bölgelerin geniş, sürekli su altında kalan, bataklık bölgelerinde rastlanır. Florida’nın bataklık servisi ormanları bu ormanlara örnektir.
2. Çalı Formasyonu
Ömürleri kaç yıl olursa olsun, boyları hiçbir zaman 5 metre yüksekliğe ulaşamayan odunsu bitkiler çap ve boylarına göre çalı veya ağaççık olarak adlandırılmaktadır. Çalılar çok yıllık odunsu bitkiler olup ağaçlardan boyunun kısalığı ve uzamayı temin eden bir orta sürgünün olmayışı ile ayrılır. Çalı formasyonunda makiler, garigler ve psodomakiler yer alır.
Maki: Maki, Akdeniz iklim bölgesinin bitki örtüsüdür. Kızılcam ormanlarının tahribi sonucunda oluşmuş kısa boylu bodur ağaççıklardır. Makilere; Kermez meşesi, yabani zeytin, defne, mersin, koca yemiş, sandal, funda, sakız, zakkum, tesbih, menengic, ardıç, ılgın, keçiboynuzu örnek verilebilir. Makilerin yapraklan yaz kuraklığına karşı dayanabilmek için balmumu ve reçine ile kaplıdır. Bu bitkinin terleme yoluyla su kaybını önlemek için aldığı bir tedbirdir. Makilerin çıkabileceği üst sınır enlem faktörüne bağlı olarak kutuplara gidildikçe deniz seviyesine yaklaşmaktadır. Avrupa’nın güney kıyıları, Türkiye, Kaliforniya çevresi, Şili’nin orta kesimleri, Avustralya’nın güneybatısı, Güney Afrika Cumhuriyeti’nde Kap bölgesi makilerin görüldüğü yerlerdir.
Garig: Frigana da denen bir bitki topluluğudur. Akdeniz iklim bölgelerinde maki ve kızılçamların tahrip edildiği sahalarda ve terk edilen tarlalarda oluşurlar. Bunlar genelde diz boyunu geçmeyen bodur çalılıklardır. Garigleri oluşturan bitkilerin tohumları rüzgârla kolayca taşınabildiği için kolayca yayılırlar. Garig kapsamında sayılabilecek bitki topluluklarının başlıcaları; abdest bozan, diken çalısı, nane, funda ve sarı çiçekli yasemindir.
Psödomaki: Ormanların tahrip edildiği yerlerde oluşan yalancı çalı türleridir. Defne, yabani fındık, kestane, ıhlamur, kocayemiş, yabani çilek, ayı uzumu, akçakesme başlıca psödomaki türleridir. Karadeniz’de dar alanlarda görülür.
3. Ot Formasyonu
İklim şartlarının ağaç yetişmesine imkân vermediği alanlarda belirli mevsimlerde düşen yağışlarla veya tamamı toprağın derinlerine sızmayan suya bağlı olarak yetişen ot cinsinden bitkilerin oluşturduğu topluluktur. Bu formasyonu savanlar, stepler, çayırlar ve tundralar oluşturur.
Savan: Savan, her mevsim yağışlı ekvatoral iklim ile yıl boyunca kurak olan çöl iklimi arasında yer alan bölgenin bitki örtüsüdür. Savanların görüldüğü yerlerde yazlar yağışlı, kışlar kurak geçmektedir. Ortalama yıllık yağış miktarı 1500 mm civarındadır. Yıllık sıcaklık ortalaması 20 °C’dir. Bu iklim bölgesinde yılın bir dönemi yağışlı, bir dönemi kuraktır. Yağışlı dönemde yeşeren, uzun boylu otlardan oluşan savanlar arasında yer yer kuraklığa dayanıklı ağaçlar bulunmaktadır. Brezilya, Venezuela, Kolombiya, Peru, Bolivya, Mali, Nijer’ya, Nijer, Çad, Sudan, Angola, Zambiya, Malavi ve Tanzanya savanların geniş yer kapladığı ülkelerdir.
Bozkır (Step): Bozkırlar, ılıman karasal iklimin doğal bitki örtüsüdür. Bu bölgelerde yazlar sıcak ve kurak, kışlar soğuk ve yağışlıdır. Karların erimeye başladığı ve yağışların arttığı ilkbaharda yeşeren ot toplulukları, yaz kuraklığı döneminde kurumaktadır. Bozkır adı verilen bu ot topluluklarına Rusya’da step, Amerika Kıtası’nda pampa denir. Geven, koyun yumağı, kekik, gelincik, peygamber çiçeği, kılıç ve yavşan otu bozkırlardaki başlıca bitki türleridir. Bozkırlardan bazıları orman alanlarının yok edilmesiyle ortaya çıkmıştır. Bu tür bozkırlara antropojen bozkır denir. Orta ve Doğu Avrupa, Orta Asya, ABD’nin iç kesimleri ve Arjantin bozkırların geniş yer kapladığı alanlardır.
Çayır: Sert karasal iklim bölgesinde kış mevsimi çok soğuk ve uzundur. Yaz mevsimi ise kısa, serin ve yağışlı geçer. Çayır adı verilen ve yağışlarla yeşeren ot toplulukları, yaz mevsimi boyunca yeşil kalır. Çayırlara orman bitki örtüsü altında da rastlanabildiği gibi yüksek dağlarda da rastlanır. Orman üst sınırından sonra yetişen çayırlara, dağ çayırları (Alpin çayırları) da denilmektedir. Orta kuşak karasal ikliminin yarı nemli sahalarında veya yüksek dağlarda görülür. ABD, Kanada, Çin ve Rusya çayır bitki örtüsünün geniş yer kapladığı ülkelerdir.
Tundra: Tundra, kutup altı iklim bölgesinin bitki örtüsüdür. Bu bölgelerde yılın büyük bir kısmında toprak yüzeyi kar ve buzlarla kaplıdır. Toprak katmanı incedir ve toprağın derinlikleri sürekli donmuş hâldedir. Bu nedenle tundra bölgesinde kök sistemi derinlere doğru gelişen ağaç türleri yetişmez. Bu bölgelerde kısa ve serin geçen yaz döneminde karlar erir, yüzeyde otlar, kara yosunları ve likenlerden oluşan bir bitki örtüsü gelişmiştir. Sibirya, İskandinavya Yarımadası’nın kuzeyi, Kanada’nın kuzeyi, Güney Amerika’nın güney kısımlarında görülür. Tundraların yayılma alanı, karaların Güney Yarım Küre’ye göre fazla yer kapladığı Kuzey Yarım Küre’de daha geniştir.
Çöl Formasyonu: Çöl bitkilerinin başlıca özellikleri kuraklığa dayanıklı olmaları, su tutabilmeleri ve buharlaşmayla su kaybını azaltacak yapıda olmalarıdır. Kök sistemleri derinlere doğru gelişmiştir. Çöl bitkisi denilince ilk akla gelen kaktüslerdir. Kalın saplı ve dikenli olan bu bitkilerin sapında su depolanmaktadır. Çöllerde ağaç türü bitkilere ise vaha adı verilen, yer altı suyunun yüzeye yakın olduğu ya da akarsu ve göl kenarlarında rastlanır. Yıllık yağışın 200 mm’nin altında olduğu bu kurak alanların büyük bir kısmı dönenceler çevresindedir. Büyük Sahra, Kalahari, Arabistan Yarımadası, Tar, Gobi, Taklamakan, Gobbon, Gibson, Victoria, Atacama, Arizona ve Meksika çölleri, çöl bitkilerinin görüldüğü başlıca alanlardır.
Bitki Formasyonlarının Sınıflandırılması Ders Notu PDF İçin Tıklayın.
