Be┼čeri Dokular

0

Be┼čeri Dokular

─░nsan ile do─čal ├ževre aras─▒ndaki ili┼čkileri da─č─▒l─▒┼č, k─▒yaslama, sebep-sonu├ž ili┼čkilerine ba─čl─▒ kalarak ara┼čt─▒ran ve sonu├žlar─▒n─▒ sentez h├ólinde ortaya koyan bilim co─črafyad─▒r. Co─črafyan─▒n merkezindeki insan, hemen her co─črafi denklemde en temel unsur durumundad─▒r. Bu bak─▒mdan n├╝fusun miktar─▒, art─▒┼č─▒, yery├╝z├╝ndeki da─č─▒l─▒┼č─▒, bu da─č─▒l─▒┼ča etki eden s├╝re├žler, n├╝fusun sosyal ve ekonomik yap─▒s─▒ ile hareketleri co─črafya bilimi i├žerisinde son derece ├Ânemli bir yere sahiptir. Co─črafi yery├╝z├╝nde, insan topluluklar─▒n─▒n hayatlar─▒n─▒ s├╝rd├╝rme, daha iyi bir ┼čekilde ya┼čamas─▒yla ilgili olarak yapt─▒─č─▒ ├žok ├že┼čitli faaliyetleri vard─▒r. ─░nsan─▒n kendisinin, yerle┼čmesi, beslenmesi ve daha iyi bir hayat seviyesi olu┼čturmak i├žin ger├žekle┼čtirdi─či b├╝t├╝n faaliyetlere be┼čeri olaylar denir. Be┼čeri olaylar─▒n meydana geldi─či ├ževre ise, be┼čeri ├ževre ad─▒n─▒ al─▒r. ─░┼čte, co─črafyan─▒n ├žal─▒┼čmas─▒n─▒ yo─čunla┼čt─▒rd─▒─č─▒ iki konu olan do─ča ve insandan, co─črafya, do─čal ortamdaki insan topluluklar─▒n─▒ ve bu topluluklar─▒n ├že┼čitli faaliyetlerini konu edinirken bir alt dal─▒ olan be┼čeri co─črafya ortaya ├ž─▒km─▒┼čt─▒r. Be┼čeri co─črafyan─▒n baz─▒ dallar─▒ a┼ča─č─▒da verilmi┼čtir.

Turizm Co─črafyas─▒
Do─čal ├ževre ile insan aras─▒ndaki ili┼čkilerde turizmin ├Ânemi ve yeri, turizme etki eden do─čal ve be┼čeri fakt├Ârler. Turizm co─črafyas─▒n─▒n inceleme alan─▒d─▒r.

Yerle┼čme Co─črafyas─▒
Yerle┼čme olay─▒n─▒n do─čal ├ževre fakt├Ârleri ve insanla olan ili┼čkilerini ara┼čt─▒r─▒r.

N├╝fus Co─črafyas─▒
─░nsanlar─▒n yery├╝z├╝ne da─č─▒l─▒┼č─▒n─▒, ya┼č, cinsiyet, medeni durum vb. ├Âzelliklerini; ├Âl├╝m, do─čum, g├Â├ž, vb. olaylar─▒ inceler.

Tar─▒m Co─črafyas─▒
Tar─▒m faaliyetlerini, tar─▒m─▒n insanlar─▒n di─čer faaliyetleri ├╝zerine etkisini, iklim, toprak ve yery├╝z├╝ ┼čekillerinin tar─▒ma olan etkisini, tar─▒msal y├Ântemleri ve sistemleri inceler.

Sanayi Co─črafyas─▒
Sanayi faaliyetleri, sanayi faaliyetlerinin da─č─▒l─▒┼č─▒ ve da─č─▒l─▒┼č nedenleri vb. ├Âzellikleri inceler.

Enerji Co─črafyas─▒
Belli ba┼čl─▒ enerji kaynaklar─▒n─▒n da─č─▒l─▒┼č─▒, potansiyel miktarlar─▒, enerji sorunlar─▒ ve ├ževreyle olan ili┼čkilerini inceler.

Ula┼č─▒m Co─črafyas─▒
Ula┼č─▒m yollar─▒, ula┼č─▒m yollar─▒n─▒n da─č─▒l─▒┼č─▒, ula┼č─▒ma etki eden do─čal ve be┼čeri fakt├Ârler ve yeni ula┼č─▒m sistemleri gibi konular ├╝zerinde durur.

Sa─čl─▒k Co─črafyas─▒
├çe┼čitli sa─čl─▒k sorunlar─▒ ve hastal─▒klar ile co─črafi ┼čartlar aras─▒ndaki ili┼čki ara┼čt─▒r─▒l─▒r.

Siyasi Co─črafyas─▒
Belli ba┼čl─▒ siyasi ├Ârg├╝tler, siyasi ├Ârg├╝tlenmede do─čal ├ževre ve toplumlar─▒n etkisi vb. konular─▒ inceler.

─░LK YERLE┼×ME VE DE─×─░┼×─░M
Yerle┼čme kelime anlam─▒ olarak oturulan, bar─▒n─▒lan bir yeri ifade eder. Ancak burada yerle┼čmenin temel ├Âzelli─či olan konutlar─▒n sadece evlerden ibaret olmad─▒─č─▒n─▒n bilinmesi gerekir. Buna g├Âre yerle┼čme; konutlar, i├žerisinde bar─▒n─▒lan veya de─či┼čik t├╝rdeki faaliyetlerin s├╝rd├╝r├╝ld├╝─č├╝ her t├╝rl├╝ yap─▒y─▒ kapsamaktad─▒r. Yer kavram─▒ndan Neolitik ├ça─čÔÇÖda kullan─▒lm─▒┼č ve bug├╝n de kullan─▒lmakta olan ma─čara gibi bir do─čal bar─▒naktan, apartman, ├že┼čitli hizmet binalar─▒ ve g├Âkdelene kadar her t├╝rl├╝ yap─▒ anla┼č─▒lmal─▒d─▒r. Geni┼č anlamda yerle┼čme bir yararlanma ve ekonomik faaliyette bulunma sahas─▒d─▒r. Bar─▒nma ya da belirli bir faaliyet s├╝rd├╝rme amac─▒yla bir saha ├╝zerinde in┼ča edilmi┼č bir veya birden fazla konuttan olu┼čan ├╝nitelere yerle┼čme denir.

YERLE┼×MEY─░ ETK─░LEYEN FAKT├ľRLER
D├╝nyada her yer yerle┼čmeye elveri┼čli de─čildir. Yerle┼čmeyi s─▒n─▒rland─▒ran baz─▒ fakt├Ârler vard─▒r. S├Âz konusu fakt├Ârler iki ana grupta incelenebilir: Birincisi fiziki (do─čal) fakt├Ârler, ikincisi be┼čeri fakt├Ârlerdir.

Fiziki Fakt├Ârler

ÔÇó ─░klim
Herhangi bir alanda, yerle┼čmenin kurulmas─▒n─▒ ve geli┼čmesini etkileyen en ├Ânemli fakt├Ârlerden biri iklimdir. Il─▒man iklimin etkili oldu─ču orta ku┼čak, yerle┼čmelerin yo─čun oldu─ču alanlard─▒r. Yerle┼čmelere havan─▒n s─▒cak ve ├žok nemli oldu─ču ekvatoral b├Âlgede, kurak olan ├ž├Âllerde, so─čuk ve uzun ge├žen k─▒┼člar─▒n h├╝k├╝m s├╝rd├╝─č├╝ y├╝ksek enlemlerde seyrek olarak rastlan─▒r. ─░klim a├ž─▒s─▒ndan en elveri┼čli yerler ─▒l─▒man ku┼čak sahas─▒d─▒r.

ÔÇó Yer ┼×ekilleri
Da─čl─▒k, ├žok engebeli ve y├╝ksek sahalar, yerle┼čmelerin kurulmas─▒n─▒ ve geli┼čmesini ├Ânemli ├Âl├ž├╝de engellemektedir. Buna kar┼č─▒l─▒k d├╝z oval─▒k alanlarda tar─▒m, ula┼č─▒m, sanayi faaliyetleri daha ├žok geli┼čti─činden n├╝fus fazlad─▒r.

ÔÇó Su Olanaklar─▒
Akarsu ├ževreleri su imk├ón─▒ ve verimli tar─▒m alanlar─▒ndan dolay─▒ s─▒k n├╝fuslu┬Čdur. Bu genellemeye Ekvatoral b├Âlge akarsular─▒ (Amazon, Kongo) ve Kutup iklim b├Âlgesindeki akarsular uymaz. Ekvatoral b├Âlgede y├╝ksek nem ve s─▒cakl─▒ktan, kutuplarda ise d├╝┼č├╝k s─▒cakl─▒ktan dolay─▒ n├╝fus seyrektir.

ÔÇó Toprak Yap─▒s─▒
Tar─▒ma uygun olmayan tuzlu, ├žorak topraklar ve batakl─▒klar, yerle┼čmelerin kurulmas─▒n─▒ ├Ânemli ├Âl├ž├╝de engeller. Verimli tar─▒m topraklar─▒n─▒n bulundu─ču ovalarda ve ovalar─▒n kenarlar─▒nda ise yerle┼čmelere s─▒k rastlan─▒r.

Be┼čeri Fakt├Ârler

ÔÇó Sanayi
Sanayinin geli┼čmi┼č oldu─ču yerler i┼č olanaklar─▒n─▒n fazla olmas─▒ nedeniyle s─▒k n├╝fuslu alanlar─▒ olu┼čturur.

ÔÇó Tar─▒m
Tar─▒msal faaliyetlerin geli┼čmi┼č oldu─ču yerler s─▒k n├╝fusludur.

ÔÇó Ula┼č─▒m
Yerle┼čim ula┼č─▒m ko┼čullar─▒n─▒n elveri┼čli oldu─ču y├Âne do─čru geli┼čir. Ula┼č─▒m─▒n el┬Čveri┼čsiz oldu─ču yerlerde ise yerle┼čmeler zamanla ├Ânemini kaybeder.

ÔÇó Yer Alt─▒ Kaynaklar─▒
Yer alt─▒ kaynaklar─▒n─▒n ├ž─▒kar─▒ld─▒─č─▒ ve i┼člendi─či yerler s─▒k n├╝fusludur.

ÔÇó Turizm
Turizmin geli┼čmi┼č oldu─ču yerlerde mevsimlik n├╝fus art─▒┼č─▒ g├Âr├╝l├╝r.

YERLE┼×MEY─░ SINIRLANDIRAN FAKT├ľRLER
D├╝nyada her yer yerle┼čim i├žin elveri┼čli de─čildir. Yerle┼čmeyi s─▒n─▒rland─▒ran fakt├Ârler vard─▒r. Buzullarla
kapl─▒ alanlar, k─▒y─▒lara ├žok uzak k├╝├ž├╝k adalar, da─čl─▒k alanlar, ┼čiddetli kurakl─▒─č─▒n ya┼čand─▒─č─▒ alanlar yerle┼čim
i├žin elveri┼čli de─čildir. Denizler ve okyanuslarda yerle┼čmeyi s─▒n─▒rland─▒ran di─čer fakt├Ârlerdir.

YERLE┼×MEN─░N FARKLILA┼×MASI
Yukar─▒daki haritada da g├Âr├╝ld├╝─č├╝ gibi D├╝nyaÔÇÖn─▒n her yerinin yerle┼čmeye uygun olmad─▒─č─▒ g├Âr├╝lmektedir. S─▒cakl─▒k de─čerlerinin u├ž de─čerlere ula┼čt─▒─č─▒ yerler, da─čl─▒k ve y├╝ksek sahalar, denizler ve okyanuslar, ┼čiddetli kurakl─▒─č─▒n ya┼čand─▒─č─▒ ya da nemin ├žok fazla oldu─ču yerler, yerle┼čmeye uygun de─čildir.
Yery├╝z├╝nde bug├╝nk├╝ne benzer ┼čekilde 500 bin y─▒l ├Ânce ortaya ├ž─▒kt─▒─č─▒ tahmin edilen insan, su kaynaklar─▒na yak─▒n halde, do─čadaki yaban├« meyve ve sebzeleri toplay─▒p, ├že┼čitli hayvanlar─▒ avlayarak, binlerce y─▒l avc─▒ ve toplay─▒c─▒ ├Âzellikleriyle vah┼či bir ya┼čam tarz─▒n─▒ s├╝rd├╝rm├╝┼čt├╝r. ─░lk insanlar avc─▒ ve toplay─▒c─▒ ya┼čam tarz─▒ s├╝rd├╝r├╝rken bar─▒nak olarak ma─čaralar─▒ ve a─ča├ž kovuklar─▒n─▒ se├žmi┼člerdir.
D├╝nyan─▒n baz─▒ kesimlerinde M├ľ10 bin y─▒llar─▒ndan itibaren ba┼člayan tar─▒m ├╝r├╝nlerinin ├╝retimi ve hayvan yeti┼čtiricili─či, insanl─▒k a├ž─▒s─▒ndan bir devrim niteli─či ta┼č─▒m─▒┼č, insan hayat─▒n─▒n ak─▒┼č─▒n─▒ de─či┼čtirmi┼čtir. Neolitik ├ça─č olarak adland─▒r─▒lan bu d├Ânemde ortaya ├ž─▒kan besin ├╝reticili─či, yerle┼čik hayat─▒n da kap─▒lar─▒n─▒n aralanmas─▒na yol a├žm─▒┼čt─▒r. ├ľnceleri tar─▒m yap─▒lan yerler ├žo─čunlukla suyun kolay sa─čland─▒─č─▒ akarsu veya g├Âl kenarlar─▒nda, yerle┼čim yerleri ise daha y├╝ksekteki ma─čaralardayd─▒. Bu durum insanlar─▒n konut ihtiyac─▒n─▒ ortaya ├ž─▒karm─▒┼čt─▒r. Tar─▒m yap─▒labilen b├Âlgelerde n├╝fusun artmas─▒ ile ilk k├Ây yerle┼čmeleri ortaya ├ž─▒km─▒┼čt─▒r.

neolitik-ca─č

Avc─▒l─▒k ve toplay─▒c─▒l─▒ktan tar─▒msal ├╝retime ge├žen insan, zamanla ihtiyac─▒ndan daha fazla ├╝retmeye ba┼člam─▒┼čt─▒r. ─░htiya├ž fazlas─▒ ├╝retim, takas y├Ântemini geli┼čtirmi┼č, daha sonra da t├╝ccarlar arac─▒l─▒─č─▒ ile ba┼čkalar─▒yla al─▒p-satma ba┼člam─▒┼čt─▒r. B├Âylece ticaret faaliyeti do─čmu┼čtur. Genel olarak ├Ânemli yollar ├╝zerinde veya deniz k─▒y─▒lar─▒nda bulunup, ticaretin yo─čunla┼čt─▒─č─▒ alanlarda ticaret ┼čehirleri ortaya ├ž─▒km─▒┼čt─▒r.

Ticaretin zamanla geli┼čmesi ve deniz a┼č─▒r─▒ yerlerde hangi ya┼čam ko┼čullar─▒n─▒n var oldu─ču merak─▒ insan─▒ denizlere y├Ânlendirdi. ─░nsanlar─▒n deniz a┼č─▒r─▒ ├╝lkelere ula┼čma ve oralardaki do─čal kaynaklardan yararlanma iste─či deniz k─▒y─▒lar─▒nda limanlar─▒n ve yerle┼čmelerin kurulmas─▒n─▒ sa─člad─▒. Limanlar ve liman ticareti sayesinde b├╝y├╝yen yerle┼čmeler liman ┼čehirlerini meydana getirdi.

Yerle┼čim alanlar─▒nda n├╝fusun kalabal─▒kla┼čmas─▒ ┼čehirler olu┼čtu. ┼×ehirlerin b├╝y├╝yerek ve bir araya gelerek olu┼čturdu─ču irili ufakl─▒ devletlerin y├Ânetim kademeleri olu┼čtu. Bu devletlerin kendilerine bir y├Ânetim merkezi (ba┼čkent) se├žmeleri ile idari ┼čehirler ortaya ├ž─▒km─▒┼čt─▒r.

─░nsanlar─▒n inan├žlar─▒, onlar─▒n en eski ve ├Ânemli sosyal y├Ânleridir. ─░nsanlar─▒n dini inan├žlar─▒ gere─či kutsal say─▒lan yerle┼čmeler, bu dince kutsal say─▒lan ki┼čilerin, peygamberlerin ya┼čad─▒─č─▒, ├Ânemli eserlerinin bulundu┬Č─ču alanlar, dinen kutsal say─▒lan yap─▒lar ve mabetlerin bulundu─ču yerle┼čmeler, o dine inanan ki┼čiler taraf─▒ndan ziyaret edilerek geli┼čmesinde katk─▒da bulunulmu┼č, ┼čehir h├óline gelmeleri ile de dini ┼čehirler ortaya ├ž─▒km─▒┼čt─▒r.

├ľzellikle sanayi devriminden sonra madenin daha kolay ve ├žok i┼členmesi, demir, bak─▒r, k├Âm├╝r, petrol gibi madenlerin oldu─ču yerlerde a├ž─▒lan maden ocaklar─▒n─▒n say─▒s─▒n─▒ art─▒rm─▒┼č ve ├ž─▒kar─▒lan madenleri i┼člemek i├žin kurulan tesislerde ├žal─▒┼čmak i├žin ├žok say─▒da insan buralara yerle┼čerek maden ┼čehirlerini ortaya ├ž─▒karm─▒┼člard─▒r.

Binlerce y─▒ld─▒r yery├╝z├╝n├╝ ┼čekillendirmeye ├žal─▒┼čan insan, akl─▒ ve bilgi birikimi sayesinde sanayi devrimini ger├žekle┼čtirmi┼čtir. Sanayi devrimi ile kendisinin ve hayvan g├╝c├╝n├╝n yerini makine g├╝c├╝ alm─▒┼čt─▒r. Bu sayede yo─čun ├╝retim ve g├╝├žl├╝ ekonomiler kurmu┼č, k─▒rdan kente g├Â├žle ┼čehirle┼čme h─▒z─▒n─▒ art─▒rm─▒┼čt─▒r. Bununla birlikte fonksiyonlu ve modern yap─▒daki sanayi ┼čehirleri do─čmu┼čtur.

Kentle┼čmenin artmas─▒, kentlerde meydana gelen ├ževresel sorunlar, ├žal─▒┼čma hayat─▒n─▒n yo─čunlu─ču ve monotonlu─čundan bunalan insanlar─▒n belirli d├Ânemlerde dinlenme ve e─členme, de─či┼čik yerler g├Ârme ve k├╝l-t├╝rler tan─▒ma ihtiya├žlar─▒ do─čmu┼čtur. B├Âylece turizm faaliyetleri ortaya ├ž─▒km─▒┼čt─▒r. Turistik de─čerleri ve ├Âzellikleri fazla olan ve ├žok say─▒da turistin ziyaret etti─či kentler turizm ┼čehirlerini olu┼čturmu┼čtur.

─░nsan ├Âzellikle 20. y├╝zy─▒l─▒n ba┼č─▒ndan itibaren bilgi ve deneyimi artm─▒┼č, ileti┼čim alan─▒nda b├╝y├╝k geli┼čme ve de─či┼čim ortaya ├ž─▒km─▒┼čt─▒r. G├╝n├╝m├╝zde, bu ├žal─▒┼čmalar─▒n her ge├žen g├╝n daha da geli┼čtirilebilmesi i├žin sadece bilimsel ├žal─▒┼čmalar─▒n yap─▒lmas─▒ i├žin teknoloji kentleri (tekno-kentler veya bili┼čim kentleri) kurulmaya ├žal─▒┼čmaktad─▒r.

Bir ├Ânceki yaz─▒m─▒z olan D─▒┼č Kuvvetler: Buzullar ba┼čl─▒kl─▒ makalemizi de okuman─▒z─▒ ├Âneririz.

Yazar Hakk─▒nda

Co─črafya hayata bak─▒┼č a├ž─▒m, hayat felsefem..

Cevap Yaz