Kaya├žlar ve ├ľzellikleri

0

KAYAÇLAR
Kaya├ž ├že┼čitli mineral topluluklara verilen add─▒r. ├çe┼čitli mineralleri veya ta┼č par├žac─▒klar─▒n─▒n veya tek bir mineralin ├žok say─▒da birikmesinden meydana gelir.
Granit ve bazalt ├že┼čitli minerallerdeki kum ta┼č─▒, de─či┼čik kum tanelerinden, mermer ve kuvarsit tek bir mineralden olu┼čmu┼č kaya├žlard─▒r.
Kaya├žlar─▒n olu┼čumlar─▒ s─▒ras─▒ndaki do─čal ortam─▒ yans─▒tan bir ├že┼čit belgelerdir. Yer kabu─čunun jeolojik geli┼čmesinin izleri bu ├že┼čit kaya├ž ├╝zerinde izlenmi┼čtir. Bu nedenle onlar yer kabu─čunun do─čal belgeleri say─▒l─▒r.
Bug├╝n yery├╝z├╝nde h├╝k├╝m s├╝ren fiziksel olaylar, akarsular─▒n a┼č─▒nd─▒rma ve ta┼č─▒ma etkileri, ├ž├Âllerde ve denizlerin de─či┼čik b├Âlgelerinde farkl─▒ tortullar─▒n ├ž├Âkertilmesi, yery├╝z├╝n├╝n de─či┼čik iklim ku┼čaklar─▒n─▒n bulunmas─▒ gibi jeolojik olayla b├╝t├╝n yer tarihi boyunca hep ayn─▒ ┼čekilde, ayn─▒ d├╝zende olu┼čmu┼čtur. Yani eski jeolojik devirlere ait kaya├žlar─▒n olu┼čumu bug├╝n yery├╝z├╝nde h├╝k├╝m s├╝ren fiziksel olaylar─▒n ─▒┼č─▒─č─▒ alt─▒nda yorumlanabilir. B├Âylece kaya├žlar olu┼čumu s─▒ras─▒nda mevcut olan do─čal ortam─▒ aynen yans─▒t─▒rlar.
Kayaclar

A- P├ťSK├ťR├ťK (MA─×MAT─░K-KATILA┼×IM) TA┼×LAR
Yerin derinliklerindeki eriyik halde maddelerden olu┼čan ma─čman─▒n bulundu─ču yerden hareket ederek yery├╝z├╝ne veya yery├╝z├╝ne yak─▒n ├že┼čitli yerlerine sokulup so─čuyarak kat─▒la┼čmas─▒ sonucu olu┼čur.
Kat─▒la┼č─▒m kayalar di─čer b├╝t├╝n ta┼člar─▒n k├Âkenini olu┼čturur.
ÔÇó ─░├ž P├╝sk├╝r├╝k ve D─▒┼č P├╝sk├╝r├╝k olarak 2’ye ayr─▒l─▒r.
├ľZELL─░KLER─░
ÔÇó Yap─▒lar─▒ kristallidir(taneli)
ÔÇó Tabakalanma yoktur
ÔÇó K├╝tleler halindedirler
ÔÇó ─░├žlerinde fosil bulunmaz
ÔÇó Asitten etkilenmezler

1- DI┼× P├ťSK├ťR├ťK TA┼×LAR
ÔÇó Ma─čman─▒n yery├╝z├╝ne ├ž─▒karak so─čumas─▒ sonucu olu┼čur
ÔÇó Bu ta┼člar yar─▒ kristallidir ├ž─▒kan ma─čma hava ile temas─▒ sonucu ├žabuk so─čumaya ge├žti─činden tam kristalle┼čme olmaz
ÔÇó ┼×ekilsizdir az say─▒da b├╝y├╝k kristal bulunabilir cams─▒ bir yap─▒ g├Âsterirler
ÔÇó ├ťlkemizde en ├žok andezit bazalt granit yayg─▒nd─▒r
ÔÇó Ba┼čl─▒calar─▒ ;liparit, volkancam─▒(Obsidyen), katranta┼č─▒, s├╝ngerta┼č─▒, inci ta┼č─▒(perlit) ,trakit, andazit, bazalt

dis-puskuruk-kayaclar

2- ─░├ç P├ťSK├ťR├ťK TA┼×LAR
ÔÇó Yerkabu─ču i├žindeki ma─čman─▒n yery├╝z├╝ne ├ž─▒kmadan kat─▒la┼čmas─▒ ile olu┼čur
ÔÇó A─č─▒r a─č─▒r kat─▒la┼čt─▒klar─▒ndan i├žindeki minareller iri billuridir
ÔÇó En g├╝zel ├Ârne─či Granittir. Ayr─▒ca siyenit, diyorit, gabro
ÔÇó Yeralt─▒nda olmalar─▒na kar┼č─▒n d─▒┼č kuvvetlerin a┼č─▒nd─▒rmas─▒yla yery├╝z├╝ne de ├ž─▒kabilirler.

ic-puskuruk-kayaclar

B- TORTUL(SED─░MENT) TA┼×LAR
Bunlar─▒n kayna─č─▒da ma─čmad─▒r ancak ma─čmatik ta┼člar yery├╝z├╝ne ula┼č─▒nca g├╝ne┼členme, buzullar, akarsu ve r├╝zgar a┼č─▒nd─▒rmas─▒ gibi ├že┼čitli d─▒┼č olaylarla kar┼č─▒la┼č─▒r
Bunun sonucunda denizlerde g├Âllerde akarsu boylar─▒nda ├ž├Âllerde tortulanma yolu ile kat kat birikmi┼č yada ├ž├Âkeltilerle olu┼čmu┼č ta┼člard─▒r.
Kimyasal Tortul, Fiziksel Tortul ve Organik Tortul Kaya├žlar olarak 3’e ayr─▒l─▒rlar.
├ľZELL─░KLER─░
ÔÇó Yap─▒lar─▒ kristalli taneli de─čildir
ÔÇó ─░├žlerinde fosil bulunabilir
ÔÇó Tabakal─▒ bir yap─▒dad─▒rlar
ÔÇó Asitten etkilenirler

1- K─░MYASAL TORTUL TA┼×LAR
Suda eriyebilen kaya tuzu, kalker, jips gibi kayalar─▒n ├Ânce suda erimesi daha sonra ├ž├Âkelmesiyle meydana gelen ta┼člard─▒r.
ÔÇó Traverten(kifikita┼č), sark─▒t dikit, tuz (kaya tuzu), kire├ž ta┼č─▒(kalker), tebe┼čir, dolomit, de─čirmenta┼č─▒, ├žakmakta┼č─▒, boynuzta┼č─▒ gibi

kimyasal-tortul-kayaclar

2- F─░Z─░KSEL TORTUL TA┼×LAR
Akarsu r├╝zgar buzul ve dalgalar─▒n yery├╝z├╝ndeki ta┼člardan kopard─▒klar─▒ par├žalar─▒n ├žukur yerlerde birikmesi ve do─čal bir ├žimento ile yap─▒┼čmas─▒ sonucu olu┼čur.
ÔÇó Yap─▒┼č─▒k ta┼člar: bre┼č, konglomera(├çak─▒lkaya), kumta┼č─▒(Gre)
ÔÇó Kil soyu ta┼člar: kil, mil, l├Âs, kaya─čanta┼č─▒, marn
ÔÇó Da─č─▒n─▒k ta┼člar: kumlar, ├žak─▒llar, tozlar, toprak
ÔÇó ─░ri ├žak─▒llardan olu┼čanlara ├žak─▒l ta┼č─▒( konglomera)
ÔÇó Kum tanelerinden olu┼čanlara kum ta┼č─▒(Gre)
ÔÇó Kil tanelerinden olu┼čanlara kil ta┼č─▒(┼×ist)
ÔÇó Fiziksel tortul ta┼člar i├žindeki taneler e─čer k├Â┼čeli ise Bre┼č ad─▒ verilir.

fiziksel-tortul-kayaclar

3- ORGAN─░K TORTUL TA┼×LAR
Canl─▒lar─▒n(insan hayvan bitki) ├Âld├╝kten sonra kal─▒nt─▒lar─▒n─▒n ├ž├Âkelerek birikmesi ve zamanla ta┼čla┼čmas─▒ sonucu olu┼čur.
ÔÇó Mercan kalkeri, turba(yerteze─či) ,linyit, ta┼čk├Âm├╝r├╝, antrasit, asfalt, tebe┼čir gibi
ÔÇó Karbon miktar─▒ % 94 ise antrasit ad─▒n─▒ al─▒r
ÔÇó Karbon miktar─▒ % 80 ÔÇô 90 ise ta┼č k├Âm├╝r├╝d├╝r
ÔÇó Karbon miktar─▒ % 70 ise linyit olu┼čur
ÔÇó Karbon miktar─▒ % 60 ise turba olu┼čur.

organik-tortul-kayaclar

C- BA┼×KALA┼×IM(MATEMORF─░K) TA┼×LAR
Kat─▒la┼č─▒m ve tortul kayalar─▒n y├╝ksek s─▒cakl─▒k ve bas─▒n├ž alt─▒nda kalarak ba┼čkala┼čmas─▒yla olu┼čan kaya├žlard─▒r.
Bas─▒n├ž ve s─▒cakl─▒─č─▒n etkisiyle ta┼člar─▒n fiziksel ve kimyasal yap─▒lar─▒ de─či┼čir sertle┼čir ve renkleri koyula┼č─▒r

baskalasim-metamorfik-kayaclar-1
baskalasim-metamorfik-kayaclar-2
kayac-d├Âng├╝s├╝

Bir ├Ânceki yaz─▒m─▒z olan 10. S─▒n─▒f Co─črafya 2. D├Ânem 1. Yaz─▒l─▒ ├ľrne─či 2014 ba┼čl─▒kl─▒ makalemizi de okuman─▒z─▒ ├Âneririz.

Yazar Hakk─▒nda

Sel├žuk ├ťniversitesi Co─črafya ├ľ─čretmenli─či alan─▒ndan mezun oldum. Yakla┼č─▒k 13 y─▒ld─▒r aktif olarak internet kullan─▒c─▒s─▒y─▒m. Tam bir co─črafya ve do─ča tutkunuyum. Zaman─▒m─▒n b├╝y├╝k k─▒sm─▒n─▒ Co─črafi olaylarla ilgilenerek ge├žiririm.

Cevap Yaz