T├╝rkiye’nin Da─člar─▒

2

T├╝rkiye’de Da─člar─▒n Co─črafi Da─č─▒l─▒┼člar─▒

l- Kuzey Anadolu Da─člar─▒: Alp sisteminin ├╝lkemizdeki kuzey kanad─▒n─▒ meydana getirmektedirler. Bunlar Kocaeli yar─▒madas─▒n─▒n do─čusundan ba┼člayarak G├╝rcistan s─▒n─▒r─▒na kadar uzan─▒rlar. Y─▒ld─▒z Da─člar─▒, Trakya’n─▒n kuzeyinde, Karadeniz k─▒y─▒s─▒na paralel olarak kuzeybat─▒-g├╝neydo─ču do─črultusunda uzan─▒rlar, 800 ile 1000 m aras─▒ndaki y├╝kselti, ─░stanbul Bo─čaz─▒’na do─čru al├žal─▒r ve y├╝kseltisini tamamen kaybeder. Kuzey Anadolu da─člar─▒n─▒n en y├╝ksek noktas─▒, Do─ču Karadeniz’de Ka├žkar Da─člar─▒d─▒r (3937 metre). Ka├žkar da─člar─▒ ├╝zerinde buzul ┼čekilleri bulunmaktad─▒r. K─▒y─▒ ile i├ž kesimler aras─▒ndaki ula┼č─▒m, Kalkanl─▒ (Zigana) ge├židi ile sa─član─▒r. Orta Karadeniz’de bulunan da─člar d─▒┼č kuvvetlerin etkisiyle a┼č─▒narak y├╝kseltilerini kaybetmi┼čtir. Burada bulunan Canik Da─člar─▒ y├╝ksek plato g├Âr├╝n├╝m├╝ndedir. Bat─▒ Karadeniz’de y├╝kselti tekrar artar. Da─člar k─▒y─▒dan i├ž kesimlere do─čru birbirine ve k─▒y─▒ya paralel s─▒ralar halinde uzan─▒rlar. Bat─▒ Karadeniz’de yer alan bu da─člar, kuzeyden g├╝neye do─čru K├╝re, Bolu, Ilgaz ve K├Âro─člu Da─člar─▒d─▒r( 2000-2500 metre)
karadeniz-bolgesi-fiziki-haritas─▒

 

2- G├╝ney Anadolu Da─člar─▒ (Toroslar): Alp k─▒vr─▒m ku┼ča─č─▒n─▒n g├╝ney kanad─▒n─▒ meydana getiriler. Bat─▒ Toroslar, Antalya k├Ârfezinin iki yan─▒nda uzan─▒r. G├Âller Y├Âresi’ne do─čru birbirine yakla┼č─▒rlar. Beyda─člar─▒, Elmal─▒ Da─člar─▒, Geyik Da─člar─▒ ve Sultan da─člar─▒ndan olu┼čur. Ortalama y├╝kseklikleri, 2000-2500 m civar─▒ndad─▒r. K─▒y─▒lar ve i├ž k─▒s─▒mlar aras─▒nda ula┼č─▒m─▒ b├╝y├╝k oranda engellerler. Bu nedenle ula┼č─▒m ge├žitlerden sa─član─▒r. ├çubuk ge├židi, G├Âller Y├Âresini Antalya’ya, Sertavul ge├židi ve G├Âksu vadisi ─░├ž Anadolu’yu Silifke’ye ba─člar.
Orta Toroslar, Ta┼čeli platosu ile Uzun yayla aras─▒nda yer al─▒rlar. Buray─▒ olu┼čturan ├Ânemli da─člar olan Bolkar ve Alada─člar(3500m), kuzeydo─čuya do─čru Tahtal─▒ ve Binbo─ča da─člar─▒ ile devam etmektedir. Orta Toroslar’da ula┼č─▒m─▒ engelledi─činden, ula┼č─▒m G├╝lek bo─čaz─▒ndan sa─član─▒r. Nur (Amanos) da─člar─▒, ─░skenderun K├Ârfezi’nin do─čusunda, kuzey-g├╝ney y├Ân├╝nde uzanmaktad─▒r. Amik ovas─▒ ile ├çukurova aras─▒ndaki ula┼č─▒m bu da─člar ├╝zerindeki Belen Ge├židi ile sa─član─▒r.
akdeniz-bolgesi-fiziki-haritas─▒

 

3- G├╝neydo─ču Anadolu Da─člar─▒ : B├Âlgeyi kuzeyden bir yay gibi ku┼čatan G├╝neydo─ču Toroslar b├Âlgenin en ├Ânemli da─člar─▒n─▒ meydana getirirler. Bu da─člar─▒n en y├╝ksek noktas─▒ Hakk├óri’de bulunan Buzul da─člar─▒n─▒n doru─čudur (Ulu doruk 4135m) G├╝neydo─ču Toroslar b├Âlgeyi, Do─ču Anadolu b├Âlgesinden ay─▒ran do─čal bir set durumundad─▒r. Burada bulunan ba┼čl─▒ca da─č s─▒ralar─▒ Malatya Da─člar─▒, Gen├ž Da─člar─▒, Bitlis Da─člar─▒, Hakk├óri Da─člar─▒’d─▒r. Karacada─č volkanik k├╝tlesi b├Âlgeyi tam ortadan iki b├Âl├╝me ay─▒rm─▒┼čt─▒r. Geni┼č yayvan ancak y├╝kseltisi fazla olmayan volkanik bir alan meydana getirmi┼čtir. Mardin E┼či─či 1000m civar─▒nda y├╝kseltiye sahiptir. Do─čuya do─čru y├╝kselti artar.
guneydogu-anadolu-bolgesi-haritas─▒

 

 

4- Do─ču Anadolu Da─člar─▒: Kuzey ve G├╝ney Anadolu da─člar─▒ burada birle┼čerek olduk├ža da─čl─▒k ve engebeli bir saha meydana getirmi┼člerdir. Kuzeyden-g├╝neye do─čru ├╝├ž da─č s─▒ras─▒ yer al─▒r;
l.S─▒ra: ├çimen, Kop, Mescit, Allah├╝ekber ve Yaln─▒z├žam da─člar─▒ndan, (Karadeniz’den ay─▒r─▒r)
2.S─▒ra: Mercan, Paland├Âken, Aras G├╝neyi ve do─čuda A─čr─▒ Da─č─▒ndan,
3.S─▒ra: G├╝neydo─ču Toroslar’dan (G├╝neydo─ču Anadolu’dan ay─▒r─▒r) meydana gelmektedir.
B├Âlgenin di─čer ├Ânemli da─člar─▒, Karag├Âl ve Bing├Âl da─člar─▒d─▒r. B├Âlgenin do─čusunda, Van g├Âl├╝n├╝n kuzey ve bat─▒ kesimlerini ine alacak ┼čekilde, kuzeydo─ču -g├╝neybat─▒ y├Ân├╝nde uzanan volkanik da─člar yer almaktad─▒r. Bunlar, B├╝y├╝k A─čr─▒, K├╝├ž├╝k A─čr─▒, S├╝phan, Nemrut, Tend├╝rek da─člar─▒d─▒r.
Do─ču-Anadolu-bolgesi-fiziki-haritas─▒

 

5- ─░├ž Anadolu Da─člar─▒: Kuzey ve g├╝ney k─▒s─▒mlar─▒ s─▒rada─člarla ├ževrilidir. ─░├ž k─▒s─▒mlar, sade bir g├Âr├╝nt├╝ye sahiptir. Ana g├Âr├╝nt├╝ olarak geni┼č bir plato g├Âr├╝n├╝m├╝ne sahiptir. Kuzeyde Ankara ├ževresinde yer alan Elmada─č ve ─░dris da─člar─▒ ve Aya┼č da─člar─▒, bat─▒da Mihal─▒├ž├ž─▒k da─člar─▒, S├╝ndiken da─člar─▒ ve Sivrihisar da─člar─▒ yer almaktad─▒r. Bozok platosunun do─čusunda, Ak da─člar, Uzunyayla platosunun kuzey ve bat─▒s─▒nda Tecer ve H─▒nz─▒r da─člar─▒ yer almaktad─▒r. B├Âlgenin g├╝neydo─čusunda, kuzeydo─ču-g├╝neybat─▒ y├Ân├╝nde uzanan gen├ž volkanik da─člar yer almaktad─▒r. Erciyes, Melendiz, Hasan, Karacada─č ve Karada─č b├Âlgede yer alan volkanik da─člard─▒r.
ic-anadolu-bolgesi-fiziki-haritas─▒

 

6- Bat─▒ Anadolu Da─člar─▒: Ege b├Âlgesinin, ─░├ž Bat─▒ Anadolu b├Âl├╝m├╝nde Sand─▒kl─▒, Murat, E─čri g├Âz ve Emirda─č yer al─▒r. Bursa ├ževresinde, T├╝rkmen, Domani├ž ve Uluda─č (Eski bir i├ž volkanik k├╝tlenin a┼č─▒nmas─▒ sonucu olu┼čmu┼čtur) bulunmaktad─▒r. Edremit K├Ârfezinin kuzeyinde Kaz da─č─▒, ├çanakkale Bo─čaz─▒ g├╝neyinde Biga da─člar─▒ yer al─▒r. Gediz vadisinin kuzeyinde, Yunt ve Kozak da─člar─▒, Gediz ve K├╝├ž├╝k Menderes vadileri aras─▒nda, Boz da─č, K├╝├ž├╝k ve B├╝y├╝k Menderes vadileri aras─▒nda Ayd─▒n da─člar─▒. G├╝neyde yer alan Mente┼če da─člar─▒ olduk├ža engebeli bir sahad─▒r. Bu alanda ayr─▒ca Honaz ve Babada─č yer almaktad─▒r. Bat─▒ Anadolu’da Ege b├Âlgesinin as─▒l Ege b├Âl├╝m├╝nde bulunan da─člar─▒n tamam─▒na yak─▒n─▒ Horst durumundad─▒r. Bunlar do─ču- bat─▒ y├Ânl├╝ birbirine paralel faylar─▒n k─▒r─▒larak ├ž├Âkmesi sonucunda y├╝ksekte kalan k─▒s─▒mlardan(Horst)meydana gelmi┼člerdir. Do─ču-bat─▒ y├Ân├╝nde Ege Denizine dik olarak uzan─▒rlar.(Kuzeyden g├╝neye do─čru Madra da─č─▒, Yunt da─č─▒, Boz da─člar ve Ayd─▒n da─člar─▒)
ege-bolgesi-fiziki-haritasi

 

T├╝rkiye’nin Yery├╝z├╝ ┼×ekillerinin Genel ├ľzellikleri
ÔÇó T├╝rkiyeÔÇÖnin ger├žek alan─▒ 814.578 km2, izd├╝┼č├╝m alan─▒ 779.452 km2 dir. Dolay─▒s─▒yla ger├žek alan ile izd├╝┼č├╝m alan─▒ aras─▒nda 35.126 km2 fark meydana gelmektedir. Bu durum, ├╝lkemizde ortalama y├╝kselti ve engebeli alanlar─▒n fazla oldu─čunu g├Âstermektedir.(├ťlkemizde ortalama y├╝kseltisi 1132 metredir.)
ÔÇó ├ťlkemizde ana ┼čekillerin olu┼čumu ├Âzellikle 3. ve 4. Jeolojik zamanlarda meydana gelmi┼čtir. Bu nedenle b├╝y├╝k oranda gen├ž arazi yap─▒s─▒na sahiptir.
ÔÇó T├╝rkiye, Alp-Himalaya gen├ž k─▒vr─▒m da─člar ku┼ča─č─▒ ├╝zerinde yer almaktad─▒r.
ÔÇó ├ľzellikle kuzey ve g├╝ney k─▒y─▒lar─▒m─▒zda yer alan da─č sistemleri, Alp-Himalaya ku┼ča─č─▒ndaki k─▒vr─▒m hareketlerine ba─čl─▒ olarak meydana gelmi┼čtir.
ÔÇó Alp k─▒vr─▒m hareketleriyle y├╝kselen bu alanlarda daha sonra kuvvetli bir a┼č─▒nma d├Ânemi ba┼člam─▒┼čt─▒r. ├ľzellikle akarsular─▒n etkisiyle b├╝y├╝k oranda al├žalma ya┼čanm─▒┼čt─▒r.
ÔÇó Y├╝kselti bat─▒dan do─čuya do─čru artmaktad─▒r, Ege k─▒y─▒lar─▒ndan ba┼članarak, ─░├ž Bat─▒ Anadolu b├Âl├╝m├╝ne gelindi─činde ortalama 1000 metreye varan y├╝kselti, ─░├ž AnadoluÔÇÖnun do─čusunda 1200 metreye ula┼č─▒r, do─čuya do─čru artan y├╝kselti, Do─ču Anadolu platolar─▒nda 2000-2500 metreye ├ž─▒kmaktad─▒r.
ÔÇó Y├╝kseltinin bat─▒dan-do─čuya do─čru artmas─▒na ba─čl─▒ olarak, s─▒cakl─▒k d├╝┼čer, donlu ve karl─▒ g├╝nlerin say─▒s─▒ artar, ya─č─▒┼č miktar─▒ artar, tar─▒msal ├╝r├╝nler ge├ž olgunla┼č─▒r, ula┼č─▒mda g├╝├žl├╝kler artar, k─▒┼člar─▒n s├╝resi uzarken, yazlar daha k─▒sa s├╝rer.
ÔÇó ├ťlkemizde, da─člar─▒n geni┼č yer kaplamas─▒ ve engebeli alanla fazla olmas─▒, ula┼č─▒m─▒ zorla┼čt─▒r─▒r yol yap─▒m maliyetini artt─▒r─▒r, k─▒sa mesafelerde iklim ┼čartlar─▒nda b├╝y├╝k de─či┼čmelere neden olarak, bitki ├Ârt├╝s├╝ ├že┼čitlili─činin artmas─▒nda etkili olur, tar─▒m alan─▒ daral─▒r, yerle┼čme g├╝├žle┼čir, erozyonun ve heyelanlar─▒n fazla olmas─▒na neden olur, akarsular─▒n ak─▒┼č h─▒z─▒n─▒n fazla olmas─▒na neden olarak, hidroelektrik potansiyelin artmas─▒n─▒ a─člar( ├ľzellikle Do─ču Anadolu en y├╝ksek potansiyele sahiptir.)
ÔÇó Da─člar do─čal su deposu durumundad─▒rlar, k─▒┼č turizminin geli┼čmesini sa─člarlar. Peneplen alanlar─▒n─▒n y├╝kselmesiyle olu┼čan, y├╝ksek ve geni┼č d├╝zl├╝klerin olu┼čturdu─ču yaylalar hayvanc─▒l─▒─č─▒n geli┼čmesine ve turizme ├Ânemli katk─▒lar sa─člar.
ÔÇó Da─člar─▒m─▒z genel olarak, Alp-Himalaya sisteminin etkisiyle do─ču-bat─▒ y├Ânl├╝ uzan─▒┼ča sahiptirler. Genel olarak, Akdeniz ve KaradenizÔÇÖde k─▒y─▒ya paralel, Ege B├ÂlgesiÔÇÖnde dik bir uzan─▒┼ča sahiptirler.
ÔÇó Akdeniz ve KaradenizÔÇÖde da─člar─▒m─▒z─▒n k─▒y─▒ya paralel uzanmas─▒na ba─čl─▒ olarak, deniz etkisi i├ž k─▒s─▒mlara giremez, k─▒y─▒lar i├ž k─▒s─▒mlardan daha fazla ya─č─▒┼č al─▒r, buna ba─čl─▒ olarak ormanlar k─▒y─▒da yo─čunla┼čm─▒┼čt─▒r, k─▒y─▒ ile i├ž k─▒s─▒mlar aras─▒nda ula┼č─▒m zordur, yol yap─▒m maliyeti y├╝ksektir. K─▒y─▒larda tar─▒m alanlar─▒, do─čal liman ve koylar az, falezler yayg─▒nd─▒r. Boyuna k─▒y─▒ tipi olu┼čmu┼čtur.Bunlara ba─čl─▒ olarak, da─člar─▒n denize bakan yama├žlar─▒yla i├ž k─▒s─▒mlara bakan yama├žlar─▒ aras─▒nda iklim, bitki ├Ârt├╝s├╝, yeti┼čen ├╝r├╝nler farkl─▒d─▒r.
ÔÇó Ege k─▒y─▒lar─▒nda b├╝y├╝k oranda da─člar k─▒y─▒ya dik uzanmaktad─▒r. Bunun sonucu olarak,do─ču-bat─▒ y├Ân├╝nde, ula┼č─▒m kolay, yol yap─▒m maliyeti azd─▒r. Deniz etkisi i├ž k─▒s─▒mlara kadar girebilmektedir. Bu durum ─░zmir liman─▒n─▒n ard─▒nda geni┼č bir hinterland─▒n olu┼čmas─▒n─▒ sa─člayarak ├Ânemli duruma gelmesini sa─člam─▒┼čt─▒r. K─▒y─▒larda girinti, ├ž─▒k─▒nt─▒, do─čal limanlar ve k├Ârfezler fazlad─▒r. Enine k─▒y─▒ tipi olu┼čmu┼čtur.
ÔÇó Kuzey ve G├╝neyde yer alan s─▒rada─člar─▒m─▒z, Do─ču AnadoluÔÇÖda, birbirine yakla┼čmaktad─▒r. Bu nedenle b├Âlge T├╝rkiyeÔÇÖnin en y├╝ksek b├Âlgesi, ├žat─▒s─▒ durumundad─▒r. Bu duruma ba─čl─▒ olarak, karasal iklim egemendir. K─▒┼člar so─čuk ve uzun, yazlar k─▒sa ge├žer. Tar─▒m alanlar─▒ dar, tar─▒msal ├╝r├╝n ├že┼čidi ve ├╝retim miktar─▒ azd─▒. Bu nedenle, hayvanc─▒l─▒k en ├Ânemli ge├žim kayna─č─▒ durumundad─▒r. Engebe, y├╝kselti ve uzun k─▒┼č ko┼čullar─▒ yol yap─▒m ve bak─▒m maliyetini y├╝ksektir. Akarsular─▒n hidroelektrik potansiyeli fazlad─▒r.
ÔÇó ─░├ž Anadolu etraf y├╝ksek da─č1arla ├ževrilidir, k─▒y─▒ alanlar─▒ ile b├Âlge aras─▒nda do─čal bir set meydana getirmi┼čtir. Ancak b├Âlge i├žerisinde genel olarak yer ┼čekilleri sadedir. Buna ba─čl─▒ olarak, karasal iklim egemendir, kapal─▒ havzalar geni┼č alanlar kaplamaktad─▒r, ├╝lkemizde platolar─▒n en yayg─▒n oldu─ču b├Âlgedir.
Geni┼č d├╝zl├╝k alanlar nedeniyle tar─▒m alanlar─▒ fazlad─▒r. B├Âlge i├žinde ula┼č─▒m kolay, yol yap─▒m maliyeti d├╝┼č├╝kt├╝r. Yurdumuzun en ├Ânemli tah─▒l ekim alanlar─▒na sahiptir. Arazinin uygun olmas─▒ tar─▒msal i┼č makinelerinin kullan─▒m─▒n─▒ artt─▒rm─▒┼čt─▒r.
ÔÇó Marmara b├Âlgesi ├╝lkemizde ortalama y├╝kseltinin en az oldu─ču b├Âlgedir. Buna ba─čl─▒ olarak, tar─▒m alanlar─▒ fazla, ula┼č─▒m kolay, yol yap─▒m maliyeti d├╝┼č├╝kt├╝r.
ÔÇó G├╝neydo─ču Anadolu b├Âlgemiz b├╝y├╝k oranda ova ve platolarla kaplanm─▒┼čt─▒r. D├╝zl├╝klerin fazla olmas─▒, tar─▒m alanlar─▒n─▒n geni┼č ve ula┼č─▒m─▒n kolay olmas─▒na neden olmu┼čtur.

T├╝rkiye'nin Da─člar─▒ Haritas─▒
Haritay─▒ daha detayl─▒ g├Ârmek i├žin ├╝zerine t─▒klay─▒n.

Bir ├Ânceki yaz─▒m─▒z olan T├╝rkiye'de G├Âr├╝len ─░klim Tipleri ve ├ľzellikleri ba┼čl─▒kl─▒ makalemizi de okuman─▒z─▒ ├Âneririz.

Yazar Hakk─▒nda

Co─črafya hayata bak─▒┼č a├ž─▒m, hayat felsefem..

2 yorum

  1. Hocam elinizi vicdaniniza koyun en sondaki turkiyenin da─člar─▒ haritasinda yazilari g├Âzleriniz acimadan okuyabiliyor musunuz? ├ç├Âz├╝n├╝rl├╝─č├╝ ├žok d├╝┼č├╝k

    • Evet hakl─▒s─▒n faruk o harita k├╝├ž├╝k kalm─▒┼č. Yeni ile g├╝ncelleyelim. ilginiz i├žin te┼čekk├╝rler

Cevap Yaz