T├╝rkiye’nin Akarsular─▒

0

T├ťRK─░YEÔÇÖDEK─░ AKARSULAR
T├╝rkiye’nin co─črafi konumu, ├žok de─či┼čik b├Âlgelerdeki denizlere ve kapal─▒ havzalara da─č─▒lan ├žok karma┼č─▒k bir akarsu a─č─▒ yarat─▒r. K─▒y─▒ya paralele uzanan s─▒rada─člar─▒n denize bakan y├╝zlerinde h─▒zl─▒ ak─▒┼čl─▒, k─▒sa boylu ├žok say─▒da akarsu g├Âr├╝l├╝r. B├╝y├╝k akarsular ise, bu da─člar─▒ enine yararak, yer yer vadilerini iyice derinle┼čtirip geni┼čleterek uzan─▒rlar. Bu b├╝y├╝k akarsular, i├ž b├Âlgelerde geni┼č alanlar─▒n sular─▒n─▒ toplarlar. Bat─▒da Ege DeniziÔÇÖne do─čru akan ─▒rmaklar ise, denize dik uzanan da─člar aras─▒nda a├žt─▒klar─▒ vadilerde akarlar. Denize ├ž─▒k─▒┼č─▒ bulunmayan (kapal─▒) havzalar, ├╝lke y├╝z ├Âl├ž├╝m├╝n├╝n yakla┼č─▒k 1/7ÔÇÖsini kaplar. Tuz G├Âl├╝, Van G├Âl├╝, Akdeniz G├Âller B├Âlgesi (Bey┼čehir, E─čridir, Burdur) kapal─▒ havzalar─▒n ba┼čl─▒ca su birikme yerleridir. Orta AnadoluÔÇÖda denize a├ž─▒lmayan akarsular, Tuz G├Âl├╝ d─▒┼č─▒nda da g├Âller, batakl─▒klar, sazl─▒klar olu┼čturur. Bat─▒ Toroslar ├╝st├╝nde yer alan G├Âller B├Âlgesi ise, kalkerli taban nedeni ile asl─▒nda geni┼č bir yer alt─▒ akarsu a─č─▒ i├žinde kal─▒r. Akdeniz k─▒y─▒ da─člar─▒nda f─▒┼čk─▒ran D├╝denÔÇÖde oldu─ču gibi bu sular ├že┼čitli ├ž─▒k─▒┼č noktalar─▒ bulur. Do─ču Anadolu ve G├╝neydo─ču Anadolu sular─▒n─▒n ├Ânemli b├Âl├╝m├╝ F─▒rat, Dicle ve kollar─▒ taraf─▒ndan Basra K├ÂrfeziÔÇÖne ta┼č─▒n─▒r. Ancak en do─čuda Aras ve daha sonra KuraÔÇÖy─▒ olu┼čturacak k├╝├ž├╝k akarsular Hazar DeniziÔÇÖne a├ž─▒l─▒r. KaradenizÔÇÖe d├Âk├╝len K─▒z─▒l─▒rmak, ├╝lke s─▒n─▒rlar─▒ i├žinde en uzun akarsudur. ├çoruh, Ye┼čil─▒rmak ve Sakarya’da KaradenizÔÇÖe a├ž─▒l─▒r. Susurluk ├çay─▒, Marmara DeniziÔÇÖne d├Âk├╝len en ├Ânemli akarsudur. Gediz, K├╝├ž├╝k Menderes ve B├╝y├╝k Menderes Ege DeniziÔÇÖne d├Âk├╝l├╝r. Ayr─▒ca Yunanistan s─▒n─▒r─▒n─▒ ├žizen Meri├ž, Trakya b├Âl├╝m├╝n├╝n ba┼čl─▒ca akarsu a─č─▒n─▒ olu┼čturan ErgeneÔÇÖyi de alarak Ege DeniziÔÇÖne a├ž─▒l─▒r. G├Âksu, Seyhan ve Ceyhan, Akdeniz’e d├Âk├╝len en ├Ânemli ─▒rmaklar─▒d─▒r. ├ľte yandan, SuriyeÔÇÖden gelen Asi (Orontas), ├╝lke i├žinde 97 km.ÔÇÖlik bir yay ├žizerek sular─▒n─▒ AkdenizÔÇÖe bo┼čalt─▒r. T├╝rkiye’nin ─▒rmaklar─▒, mevsimlere g├Âre de─či┼čen, d├╝zensiz ak─▒┼čl─▒d─▒r. Ya kurakl─▒─č─▒n─▒n yaratt─▒─č─▒ c─▒l─▒zla┼čma, ilkbaharda, yerini eriyen karlar ve ya─čan ya─čmurlar─▒n yaratt─▒─č─▒ g├╝r ak─▒┼ča b─▒rak─▒r. Do─ču Karadeniz B├Âlgesi hemen hemen her mevsim ya─č─▒┼čl─▒ ge├žti─či i├žin, bu b├Âlge ─▒rmaklar─▒nda ├Ânemli bir su azalmas─▒ g├Âr├╝lmez. Ama dik akarsu yataklar─▒, burada da, ak─▒┼č─▒ d├╝zensiz k─▒lar. Do─ču AnadoluÔÇÖ da y├╝ksek, dar ve derin vadiler boyunca akan ─▒rmaklar─▒n suyu k─▒┼č─▒n azal─▒r. Yine de eriyen karlar s├╝rekli ve bol bir ak─▒┼č sa─člar.

 

AKDEN─░Z B├ľLGES─░NDEK─░ AKARSULAR

SEYHAN
Zamant─▒ Suyu ile G├Âksu Irma─č─▒ÔÇÖn─▒n Adana il s─▒n─▒rlar─▒ i├žinde, Dezmir Da─č─▒ yak─▒nlar─▒nda birle┼čmesiyle olu┼čur. G├╝neye do─čru akarak Toros Da─člar─▒ÔÇÖn─▒ a┼čar ve Adana Ovas─▒ÔÇÖna ├ž─▒kar. Burada sa─čdan en ├Ânemli kolu ├çak─▒t SuyuÔÇÖnu al─▒r. Ovada menderesler ├žizdikten sonra Tarsus ├çay─▒ a─čz─▒n─▒n 3 kilometre do─čusunda Deli Burun ad─▒ verilen bir ├ž─▒k─▒nt─▒ olu┼čturarak AkdenizÔÇÖ e d├Âk├╝l├╝r. Uzunlu─ču 560 km.ÔÇÖdir.

CEYHAN
S├Â─č├╝tl├╝ ve Hurma ├çaylar─▒ÔÇÖn─▒n birle┼čmesi ile olu┼čur. G├Âksun ├çay─▒ÔÇÖn─▒ ald─▒ktan sonra Berit ve Engizek Da─člar─▒ aras─▒ndaki dar ve ormanl─▒k bo─čazlardan ge├žip, Mara┼č Da─č─▒ÔÇÖn─▒n bat─▒ uzuna y├Ânelir ve buralarda en ├Ânemli kolu olan AksuÔÇśyu al─▒r. Amanos Da─člar─▒ÔÇÖn─▒n bat─▒s─▒ndan ge├žerek g├╝neye iner, sonra Bah├žeÔÇÖ den gelen Bulan─▒k SuyuÔÇÖ nu al─▒r ve ├çukurovaÔÇÖ ya ├ž─▒kt─▒ktan sonra bir ├žok menderes ├žizerek, Do─ču y├Ân├╝nde Yumurtal─▒k (Aya) Liman─▒ÔÇÖ n─▒n ├Ân├╝ndeki deltay─▒ olu┼čturup denize d├Âk├╝l├╝r. Uzunlu─ču 509 kmÔÇÖdir.

AS─░ IRMA─×I
SuriyeÔÇÖ den do─čup T├╝rkiyeÔÇÖ de AkdenizÔÇÖ e d├Âk├╝len 380 km uzunlu─čundaki ─▒rma─č─▒n 92 km.ÔÇÖsi T├╝rkiye topraklar─▒nda akar. SuriyeÔÇÖ de, L├╝bnan ve Antil├╝bnan Da─člar─▒ aras─▒ndan do─čar. Bir s├╝re T├╝rkiye-Suriye s─▒n─▒r─▒n─▒ ├žizdikten sonra Amanos ve Kas Da─člar─▒ aras─▒ndan ge├žip Amik Ovas─▒ ÔÇś n─▒ sulayarak Samanda─č─▒ ├Ân├╝nde AkdenizÔÇÖ e d├Âk├╝l├╝r. K─▒┼č─▒n ve ilkbaharda en y├╝ksek debiye ula┼čan sular─▒ yaz─▒n azal─▒r.

MANAVGAT ÇAYI
Bat─▒ ToroslarÔÇÖ─▒n g├╝ney yama├žlar─▒ndan do─čar (Akda─člar). G├╝neye do─čru ormanl─▒k bir alan i├žinde akar. ManavgatÔÇÖ─▒n 3 km. kadar kuzeyinde ├╝nl├╝ Manavgat ├ça─člayanÔÇÖ─▒n─▒ olu┼čturur. Manavgat ├ça─člayanÔÇÖ─▒ndan sonra ├žay─▒n sular─▒ h─▒z─▒n─▒ yitirerek Antalya K├ÂrfeziÔÇÖ ne d├Âk├╝l├╝r. Uzunlu─ču 93 km.ÔÇÖdir. ├ťlkemizin debisi en d├╝zenli olan akarsular─▒ aras─▒ndad─▒r. ├ťzerinde kurulan Oymap─▒nar Baraj─▒, 1980 de i┼čletmeye a├ž─▒ld─▒.

DALAMAN ÇAYI
Teke y├Âresini bat─▒s─▒nda Ye┼čilg├Âl Da─č─▒ÔÇÖndan do─čar, Horzam ad─▒ ile kuzeye akarak Ac─▒payan Ovas─▒ÔÇÖna girer. Kireni┼č Suyu ad─▒yla g├╝neybat─▒ya k─▒vr─▒larak Dalaman Ovas─▒ÔÇÖna iner ve AkdenizÔÇÖ e d├Âk├╝l├╝r. Uzunlu─ču 229 km.ÔÇÖdir.

AKSU ÇAYI
E─čridir G├Âl├╝ÔÇÖnden do─čar. AntalyaÔÇÖn─▒n 18 km do─čusunda Aksu buca─č─▒ndan ge├žerek AkdenizÔÇÖe d├Âk├╝l├╝r. Uzunlu─ču 136 km.ÔÇÖdir. Yer alt─▒ sular─▒ ile beslenir. Y─▒l boyu sular─▒ boldur.

G├ľKSU
ToroslarÔÇÖ da Kartal Da─č─▒ndan do─čarak, Ta┼čeli Yaylas─▒ndan ge├žip Silifke yak─▒n─▒nda AkdenizÔÇÖe d├Âk├╝len G├Âksu Irma─č─▒ÔÇÖn─▒n uzunlu─ču 308 km.ÔÇÖdir.

 

MARMARA B├ľLGES─░NDEK─░ AKARSULAR

SUSURLUK ÇAYI
Simav kasabas─▒n─▒n g├╝neyinde ┼×aphane Da─č─▒ÔÇÖn─▒n Kalayc─▒k─▒r─▒ TepesiÔÇÖnden do─čar. Simav Ovas─▒ÔÇÖndan ve ayn─▒ ad─▒ ta┼č─▒yan g├Âlden ge├žer. Da─člar aras─▒nda daral─▒p geni┼čleyen bir vadiden ge├žtikten sonra S─▒nd─▒rg─▒ yak─▒n─▒nda kuzeye y├Ânelen akarsu, buraya dek Simav ├çay─▒ ad─▒n─▒ ta┼č─▒r. Bal─▒kesir Ovas─▒ÔÇÖn─▒n do─čusundan ge├žerek Susurluk Ovas─▒ÔÇÖna iner. Karacabey Ovas─▒ ve G├╝ney Marmara Da─člar─▒ aras─▒ndaki Karacabey Bo─čaz─▒ÔÇÖndan ge├žerek Tirilya ve Ball─▒kaya a├ž─▒klar─▒nda Marmara DeniziÔÇÖne d├Âk├╝l├╝r. Bu kesimi k├╝├ž├╝k tonajl─▒ gemilerin ula┼č─▒m─▒na olanakl─▒d─▒r. Uzunlu─ču 321 km. olan Susurluk ├çay─▒ÔÇÖn─▒n en ├Ânemli kollar─▒, Koca├žay ve Kirmasti SuyuÔÇÖdur. Yaz─▒n ─▒rma─č─▒n sular─▒ azalarak derinli─či 25 cm yeÔÇÖ d├╝┼čer.

G├ľNEN ├çAYI
Kazda─č─▒ eteklerinden do─čan G├Ânen ├çay─▒, Bak─▒r├žay, Kazak ve Akkayas─▒ ├žaylar─▒n─▒ ald─▒ktan sonra b├╝y├╝r ve g├╝neybat─▒-kuzeydo─ču do─črultusunda dar bo─čazlar i├žinde akarak G├Ânen Ovas─▒ÔÇÖna iner. Burada al├╝vyonlar i├žerisinde k─▒vr─▒mlar yapan ─▒rmak, bat─▒dan KocadereÔÇÖyi, do─čudan ├çak─▒roba ├çay─▒ÔÇÖn─▒ alarak Misak├žaÔÇÖn─▒n bat─▒s─▒nda Marmara DeniziÔÇÖ ne d├Âk├╝l├╝r. Uzunlu─ču 134 km. olan bu ├žay─▒n rejimi olduk├ža d├╝zensizdir.

ERGENE IRMA─×I
Meri├ž ─▒rma─č─▒n─▒n kollar─▒ndan biridir. Uzunlu─ču 281 km. olan Ergene, Ist─▒ranca Da─člar─▒ÔÇÖnda KaratepeÔÇÖnin eteklerinden do─čar. Muratl─▒ kasabas─▒n─▒n a┼ča─č─▒s─▒nda ├çorlu Suyu ile birle┼čir. Alpullu, Pehlivank├Ây ve Uzunk├Âpr├╝ÔÇÖ n├╝n ├Ân├╝nden ge├žtikten sonra ─░psalaÔÇÖn─▒n kuzeyinde Meri├žÔÇÖ e kar─▒┼č─▒r.

 

EGE B├ľLGES─░ÔÇÖDEK─░ AKARSULAR

GED─░Z IRMA─×I
Uzunlu─ču 350 km., aka├žlama havzas─▒ 17 500km2 dir. Murat Da─č─▒ÔÇÖn─▒n bat─▒ ve kuzey yama├žlar─▒ndan inen derelerin, ┼×aphane Da─č─▒ÔÇÖndan inen akarsularla bile┼čmesi ile olu┼čur. Dalgal─▒ yaylalar i├žinde ├Ânce g├╝neybat─▒ sonra bat─▒ y├Ân├╝nde akar. Kunduzlu, Selende, Deliinis ve Demrek ├žaylar─▒n─▒, Kula kesiminden gelen sular─▒ ald─▒ktan sonra g├╝neye d├Âner. Salihli yak─▒nlar─▒nda dar bir bo─čazdan ge├žerek Gediz Ovas─▒ÔÇÖ na iner. Ovay─▒ ge├žerken de Ala┼čehir ve Kum ├çaylar─▒n─▒ alan Gediz, Manisa ve Menemen ├Ân├╝nden bir delta ovas─▒na ├ž─▒kar. ─░zmir K├ÂrfeziÔÇÖnin kuzeyinde Fo├ža ile ├çamalt─▒ tuzlas─▒ aras─▒ndan denize d├Âk├╝l├╝r. Ta┼č─▒d─▒─č─▒ al├╝vyonlarla ─░zmir K├ÂrfeziÔÇÖnin a─čz─▒n─▒ t─▒kama tehlikesini do─čuran Gediz Irma─č─▒ÔÇÖn─▒n a─čz─▒, 1886ÔÇÖ da bat─▒ya ├ževrilerek bug├╝nk├╝ yata─č─▒na oturtuldu.

B├ťY├ťK MENDERES IRMA─×I
Eski ad─▒ Maiandros olan B├╝y├╝k Menderes, Banaz ├çay─▒ ve K├╝fi SuyuÔÇÖnun kollar─▒n─▒n birle┼čmesi ile olu┼čur. Sarayk├Ây ├Ân├╝nde ovaya ├ž─▒karak, Denizli ├Ân├╝nden ge├žip ├ç├╝r├╝ksuÔÇÖyla birle┼čir ve bat─▒ya do─čru y├Ânelir. Nazilli, Ayd─▒n, S├Âke kentlerinin ├Ân├╝nden ge├žer, g├╝neybat─▒ya d├Ân├╝p Ege DeniziÔÇÖ ne d├Âk├╝l├╝r. Uzunlu─ču 450 km., havzas─▒ 24 250 km2ÔÇÖdir. B├╝y├╝k Menderes Mente┼če y├Âresinden gelen Vandolas ├çay─▒, Ak├žay ve ├çine Suyu ile birle┼čip al├╝vyonlar─▒yla S├ÂkeÔÇÖ ye dek uzanan bir ovay─▒ doldurur.

K├ť├ç├ťK MENDERES IRMA─×I
Bozda─č─▒ÔÇÖndan do─čan akarsu, birle┼čen k├╝├ž├╝k kollarla b├╝y├╝yerek g├╝neye do─čru iner. Beyder kasabas─▒ yak─▒nlar─▒nda, Boz ve Ayd─▒n Da─člar─▒ÔÇÖn─▒n birbirinden giderek a├ž─▒lan ve al├žalan tepeleri aras─▒ndaki geni┼č havzas─▒nda bat─▒ya do─čru akar. Torbal─▒ yak─▒nlar─▒nda g├╝neye d├Ânen akarsu, Sel├žuk ├Ân├╝nde Ege DeniziÔÇÖ ne delta yaparak d├Âk├╝l├╝r. Uzunlu─ču 175 km.ÔÇÖdir. Irmak k─▒┼č─▒n kabar─▒r ve sa─čanak ya─č─▒┼člar oldu─čunda, ├Âzellikle delta alan─▒ ├╝zerinde yata─č─▒ndan ta┼čarak ge├žici batakl─▒klar olu┼čturur. Yaz─▒n ise, sular─▒ ├žok azd─▒r. Getirdi─či al├╝vyonlar tarihi Efes kentinin k─▒y─▒dan uzakla┼čmas─▒na neden olmu┼čtur.

BAKIRÇAY
Gelenbe kuzeyinde ├ľmer Da─č─▒ÔÇÖndan do─čar; K─▒rka─ča├ž Ovas─▒ÔÇÖn─▒, SomaÔÇÖy─▒ ve Bergama Ovas─▒ÔÇÖn─▒ ge├žerek ├çandarl─▒ K├ÂrfeziÔÇÖnin kuzeyinde Ege DeniziÔÇÖ ne d├Âk├╝l├╝r. Uzunlu─ču 129 km.ÔÇÖdir.

 

─░├çANADOLU B├ľLGES─░NDEK─░ AKARSULAR

PORSUK ÇAYI
Sakarya Irma─č─▒ÔÇÖn─▒n en uzun kolu olan akarsuyun uzunlu─ču 448 km.ÔÇÖ dir. K├╝tahyaÔÇÖ da Dumlup─▒narÔÇÖ─▒n g├╝neyinde Ah─▒r Da─č─▒ÔÇÖn─▒n yama├žlar─▒ndan do─čan Bayat├ž─▒k Deresi, Alt─▒nta┼č ovas─▒nda K─▒z─▒lta┼č Suyu ile birle┼čerek Porsuk ad─▒n─▒ al─▒r. Kuzeye do─čru akan Porsuk ├çay─▒ K├╝tahya Ovas─▒ÔÇÖn─▒n do─čusundan ge├žtikten sonra, kuzeydo─čuya d├Ânerek Eski┼čehirÔÇÖ e girer, Eski┼čehir do─ču-bat─▒ do─črultusunda ak─▒┼č─▒n─▒ s├╝rd├╝ren Porsuk, Ankara il s─▒n─▒r─▒n─▒ ge├žtikten hemen sonra Sakarya Irma─č─▒ÔÇÖna d├Âk├╝l├╝r. En ├Ânemli kolu Felent ├çay─▒ olan Porsuk ├╝zerinde ayn─▒ ad─▒ ta┼č─▒yan iki baraj kuruludur.

DEL─░CE IRMA─×I
K─▒z─▒l─▒rmakÔÇÖ─▒n kolu olup uzunlu─ču 426 km.ÔÇÖdir. Yukar─▒ K─▒z─▒l─▒rmak b├Âl├╝m├╝nde Akda─čÔÇÖ─▒n bat─▒ eteklerinden do─čan derelerin birle┼čmesi ile Bo─čazl─▒yan Suyu ad─▒ alt─▒nda ortaya ├ž─▒kar. ┼×efaatl─▒ ─░l├žesi yak─▒n─▒nda Kanak ├çay─▒ÔÇÖn─▒, Faz─▒l ├çelikli y├Âresinde Bozok (Yozgat) ├çay─▒ÔÇÖn─▒, K─▒l─▒├ž├Âz├╝, ─░nand─▒k, Ac─▒s─▒ derelerini al─▒r. Kuzeye y├Âneldikten sonra Budak├Âz├╝ ├çay─▒ÔÇÖn─▒ al─▒r. K─▒z─▒l─▒makÔÇÖa kar─▒┼č─▒r. Az engebeli yerlerden, geni┼č bir vadi taban─▒na akar. Yaz sonunda sular─▒ iyice azal─▒r.

 

KARADEN─░Z B├ľLGES─░NDEK─░ AKARSULAR

KIZILIRMAK
Ad─▒n─▒ akarsu yata─č─▒n─▒n taban─▒nda bulunan, 3. zaman ortalar─▒nda ├ž├Âkelmi┼č K─▒rm─▒z─▒ renkteki kumlu-killi tortudan al─▒r. SivasÔÇÖ─▒n Zara il├žesinin do─čusundaki K─▒z─▒l ve Dumanl─▒ Da─člar─▒ÔÇÖndan kaynaklan─▒r. Bat─▒ya do─čru akarak ─░mranl─▒ ve Zara ├Ân├╝nden ge├žer. Hafik y├Ân├╝nde g├╝neybat─▒ya y├Ânelir. SivasÔÇÖ─▒n 2 km. g├╝neyinde soldan Tecer SuyuÔÇÖ nu, sa─čdan Kanl─▒─▒rmakÔÇÖ─▒ al─▒r. Daha sonra g├╝neybat─▒ya do─čru ak─▒┼č─▒n─▒ s├╝rd├╝ren K─▒z─▒l─▒rmak, KayseriÔÇÖnin 30 km. g├╝neyinden ge├žer ve soldan KarasuÔÇÖyu al─▒r. Avanos ├Ân├╝nde en g├╝ney noktas─▒na varan ─▒rmak, do─črultu de─či┼čtirir; ├Ânce bat─▒ya, G├╝l┼čehir ├Ân├╝nde de kuzeye y├Ânelir. K─▒r┼čehirÔÇÖ in 17 km. g├╝neyinden ge├žip kuzeye do─čru akar. Bu b├Âlgedeki darbo─čazlarda ─▒rmak ├╝zerinde iki b├╝y├╝k baraj kuruludur: Hirfanl─▒ ve Kesikk├Âpr├╝ barajlar─▒ndan sonra g├╝ney-kuzey do─črultusunda Kalecik ├Ânlerinde kuzeydo─čuya akar. ├çank─▒r─▒ÔÇÖn─▒n g├╝neydo─čusunda, soldan Ac─▒su ile, sa─čdan en uzun kolu olan Delice ─▒rmakla bile┼čir. Kuzey Anadolu da─člar─▒ aras─▒ndan ge├žip Tosya Ovas─▒ÔÇÖndan gelen Devrek ├çay─▒ÔÇÖn─▒ ald─▒ktan sonra set bir k─▒vr─▒mla kuzeydo─čuya d├Âner ve G├Âk─▒rmakÔÇÖla birle┼čir. Hemen sonra keskin bir dirsekle ├Ânce g├╝neydo─ču, sonra kuzeydo─ču do─črultusunda bir yaya ├žizen ─▒rmak ormanl─▒k dar bo─čazlardan ge├žer. Bafra ├Ân├╝nde b├╝y├╝k bir delta ovas─▒ olu┼čturur ve tek bir kol halinde Bafra BurnuÔÇÖndan KaradenizÔÇÖ e d├Âk├╝l├╝r. Ak─▒┼č─▒ olduk├ža d├╝zensiz olan ve havza alan─▒ 78 180 km2, uzunlu─ču 1335 km.ÔÇÖ yi bulan K─▒z─▒l─▒rmakÔÇÖ─▒n sular─▒ yaz─▒n al├žalarak A─čustosÔÇÖ ta en d├╝┼č├╝k d├╝zeye iner. ┼×ubat ay─▒ndan sonra s├╝rekli y├╝kselen su d├╝zeyi Nisan ay─▒nda en y├╝ksek noktas─▒na ula┼č─▒r.

YE┼×─░LIRMAK
SivasÔÇÖta K├Âseda─čÔÇÖ─▒n 2801 m. Y├╝kseltili bat─▒ yama├žlar─▒ndan kaynaklanan Tozanl─▒ (Ye┼čil─▒rmak), Tokat Da─člar─▒ÔÇÖndan do─čan ├çekerek ve G├╝m├╝┼čhaneÔÇÖ den do─čan Kelkit Irma─č─▒ÔÇÖn─▒n birle┼čmesi ile olu┼čur. Havzas─▒ 36114 km2dir. Tozanl─▒ ├çay─▒, Sivas ve Tokat illerinde akt─▒ktan sonra, bir s├╝re Tokat-Amasya il s─▒n─▒r─▒n─▒ ├žizer. ├ľnce ├çekerek sonra Kelkit Irma─č─▒ ile birle┼čir. Samsun topraklar─▒na girmeden ├Ânce Canik Da─člar─▒ÔÇÖnda k├╝├ž├╝k ovalar ve darbo─čazlar─▒n yer ald─▒─č─▒ ormanl─▒k bir b├Âlgeden ge├žer. Buradan sonra ├çar┼čamba Ovas─▒ÔÇÖna ula┼č─▒r ve Samsun il s─▒n─▒rlar─▒ i├žinde kuzeye do─čru akarak geni┼č bir delta olu┼čturur. Irmak, ├çar┼čamba il├žesini ikiye b├Âlerek ovan─▒n kuzeydo─ču ucundaki Civa BurnuÔÇÖndan KaradenizÔÇÖ e d├Âk├╝l├╝r. Irma─č─▒n k─▒y─▒da olu┼čturdu─ču al├╝vyon deltas─▒n─▒n alan─▒ yakla┼č─▒k 1000km2ÔÇÖdir. Ye┼čil─▒rmak havzas─▒ kuzeyde Karadeniz ve ├çoruh, g├╝neyde F─▒rat ve K─▒z─▒l─▒rmak, bat─▒da K─▒z─▒l─▒rmak havzalar─▒ ile ├ževirilidir. D├╝zensiz ak─▒┼č, zaman zaman ta┼čk─▒nlara ve tar─▒m alanlar─▒n─▒n zarar g├Ârmesine yol a├žar. Havzada genellikle t├╝t├╝n ve ┼čekerpancar─▒ tar─▒m─▒ yap─▒l─▒r. Orta Ye┼čil─▒rmak havzas─▒nda 3 b├╝y├╝k vadi vard─▒r. Bu vadiler KaradenizÔÇÖ e do─čru gidildik├že geni┼čler ve Ye┼čil─▒rmak Platosunun olu┼čturur. Platonun do─ču ve g├╝neyi y├╝ksek da─člarla ├ževrilidir. Ye┼čil─▒rmakÔÇÖ─▒n uzunlu─ču 519 km.ÔÇÖdir.

SAKARYA IRMA─×I
AfyonkarahisarÔÇÖ─▒n kuzeydo─čusunda Emirda─č ve Beyda─člar─▒n eteklerinde k├╝├ž├╝k dereler ve Sakaryaba┼č─▒ p─▒nar─▒ denen g├╝r ak─▒┼čl─▒ kaynak b├Âlgesinden do─čar. ├ľnce kuzeye do─čru akarak ─░├ž Anadolu B├ÂlgesiÔÇÖ ne girdikten sonra as─▒l vadisine iner ve do─čuya do─čru ilerlemeye ba┼člar. Arayit Da─č─▒ÔÇÖn─▒ g├╝ney ve do─čudan ├ževreleyerek kuzeye d├Âner. Bu ak─▒┼č y├Ân├╝nde sol taraftan en uzun kolu Porsuk, sa─č taraftan Ankara ve K─▒rmir ├žaylar─▒n─▒ alan Sakarya, S├╝ndiken Da─člar─▒ÔÇÖn─▒ do─ču ve kuzeyden ├ževreleyerek bat─▒ya d├Âner. Bat─▒ya d├Ânme yerinde kurulan Sar─▒yar BarajÔÇÖ─▒, gerisinde 48 km2ÔÇÖlik bir yapay g├Âl olu┼čtururken g├Âl alan─▒n─▒n az ilerisinde daha k├╝├ž├╝k ├Âl├žekli G├Âk├žekaya baraj g├Âl├╝ ba┼člar. Bilecik yak─▒nlar─▒nda kuzeye d├Âner. Bu y├Ânde sa─čdan G├Âyn├╝k, soldan G├ÂksuÔÇÖyu al─▒p Geyve Bo─čaz─▒ÔÇÖna girer. Buradan Adapazar─▒ ovas─▒na a├ž─▒lan ─▒rmak, Sapanca G├Âl├╝ÔÇÖ n├╝n fazla suyunu da alarak KaradenizeÔÇÖ e d├Âk├╝l├╝r. ├ľzellikle ilkbaharda ├žok bol su ta┼č─▒yan Sakarya ─▒rma─č─▒n─▒n 58 000 km2ÔÇÖlik bir su toplama alan─▒ 824 km.ÔÇÖlik uzunlu─ču vard─▒r.

├çORUH IRMA─×I
Mescit da─č k├╝tlesinin bat─▒ yama├žlar─▒ndan do─čup, ├Ânce g├╝neybat─▒ y├Ân├╝nde akar. Bayburt yak─▒nlar─▒nda kuzeye do─čru y├Ânelir. Hart Ovas─▒ÔÇÖnda Pulur SuyuÔÇÖ nu ald─▒ktan sonra, birden do─čuya d├Âner; ├çoruh da─člar─▒ aras─▒nda daral─▒p geni┼čleyen oluk bi├žimindeki vadiden akarak kuzeydo─čuya y├Ânelir. Oltu ├çay─▒ÔÇÖn─▒n Tortum SuyuÔÇÖ nu, Artvin yak─▒nlar─▒nda Berta-┼×av┼čat SuyuÔÇÖnu ald─▒ktan sonra kuzeybat─▒ya d├Âner ve Muratl─▒ yak─▒nlar─▒nda G├╝rcistanÔÇÖa ge├žer. Kimi kesimler ula┼č─▒ma elveri┼čli ─▒rma─č─▒n T├╝rkiye s─▒n─▒rlar─▒ i├žerisindeki uzunlu─ču 450 km. dolay─▒ndad─▒r.

 

DO─×U ANADOLU B├ľLGES─░NDEK─░ AKARSULAR

ARAS IRMA─×I
Bing├Âl Da─č─▒ÔÇÖndan do─čar. Erzurum-Kars yaylas─▒n─▒n g├╝neydo─čusundan ge├žerek, do─čuya y├Ânelir. Soldan ald─▒─č─▒ Arpa├žay─▒ ile s─▒n─▒r ├žizerek Hazar deniziÔÇÖ ne d├Âk├╝l├╝r. ArasÔÇÖ─▒n suyu ilkbaharda en y├╝ksek seviyesine ula┼č─▒r, yaz sonunda al├žal─▒r. ErzurumÔÇÖ un g├╝neyindeki Karag├Âl, Nalbant, Paland├Âken, Y─▒ld─▒r─▒m, Sakaltutan gibi da─člardan ald─▒─č─▒ kollarla b├╝y├╝yen Aras, I─čd─▒r Ovas─▒ÔÇÖnda Abaran, Zengi, Zengimar, Vadi, Nahcivan, Karasu gii ├žay ve ─▒rmaklarla beslenir. Aras Irma─č─▒ÔÇÖn─▒n T├╝rkiye topraklar─▒ i├žinde uzunlu─ču 548 km. b├╝t├╝n uzunlu─ču ise 1059 km.ÔÇÖdir.

KARASU
Murat Suyu ile birlikte F─▒ratÔÇÖ ─▒ olu┼čturan ─▒rma─č─▒n uzunlu─ču 160 km.ÔÇÖdir. Erzurum Ovas─▒ÔÇÖn─▒n kuzeydo─čusundaki Dumlu Da─č─▒ÔÇÖndan do─čar, bat─▒ya do─čru akarak G├╝rc├╝ Bo─čaz─▒ÔÇÖndan ge├žip Erzurum Ovas─▒ÔÇÖna iner. Ovan─▒n bat─▒s─▒nda Ser├žene DeresiÔÇÖni ald─▒ktan sonra A┼čkale Bo─čaz─▒ÔÇÖndan Erzincan ─░l s─▒n─▒r─▒na girer. ├ľnce g├╝neye sonra g├╝neybat─▒ya y├Ânelerek Tercan d├╝zl├╝klerini a┼čar. Tercan il├žesinin g├╝neybat─▒s─▒nda Tuzla SuyuÔÇÖnu al─▒r. Ard─▒ndan bat─▒ya do─čru ak─▒┼č─▒n─▒ s├╝rd├╝rerek, ErzincanÔÇÖ─▒ ba┼čtanba┼ča kat eder. Munzur Da─člar─▒ÔÇÖn─▒n kuzeybat─▒s─▒ndan set bir dirsekle g├╝neye d├Âner. KebanÔÇÖ─▒n 12 km. kuzeyinde Murat Suyu ile birle┼čerek F─▒ratÔÇÖ─▒ olu┼čturur.

MURAT SUYU
Karasu ile birlikte F─▒rat Irma─č─▒ÔÇÖn─▒n olu┼čturan akarsu 722 kmÔÇÖdir. Van G├Âl├╝ÔÇÖ n├╝n kuzeyinde Alada─čÔÇÖ dan do─čar. Bing├Âl Da─člar─▒ÔÇÖndan inen H─▒n─▒s SuyuÔÇÖnun Nemrut Da─člar─▒ÔÇÖndan inen KarasuÔÇÖ yun, Bing├Âl il topraklar─▒nda G├Ân├╝k ├çay─▒ÔÇÖn─▒n, Elaz─▒─č topraklar─▒nda Harinket Suyu ve Munzur-Peri sular─▒n─▒ ald─▒ktan sonra Keban Baraj G├Âl├╝ÔÇÖne d├Âk├╝l├╝r.

BOTAN ÇAYI (ULUÇAY)
HakkariÔÇÖnin kuzeyindeki da─čl─▒k kesimlerden kaynaklan─▒r. SiirtÔÇÖ in g├╝neybat─▒s─▒nda Bitlis ├çay─▒ ile birle┼čir. Bu kesimlerde Buhtan ├çay─▒ ile de bilinen Botan ├çay─▒ g├╝neye do─čru y├Ânelip Til yak─▒nlar─▒nda Dicle Irma─č─▒ÔÇÖna kar─▒┼č─▒r. Uzunlu─ču 268 km.ÔÇÖdir.

 

G├ťNEYDO─×U ANADOLU B├ľLGES─░NDEK─░ AKARSULAR

FIRAT
AnadoluÔÇÖda do─čup, SuriyeÔÇÖnin do─ču b├Âlgelerinden ve IrakÔÇÖ tan ge├žip ElkurnaÔÇÖda Dicle ile birle┼čerek ┼×att├╝larap ad─▒ ile Basra k├Ârfezine d├Âk├╝l├╝r. T├╝m uzunlu─ču 2780 km., T├╝rkiye s─▒n─▒rlar─▒ i├žerisindeki uzunlu─ču 1263 km.ÔÇÖdir. F─▒rat, Karasu ve Murat suyunun birle┼čmesi ile olu┼čur. Karasu ErzurumÔÇÖ un kuzeydo─čusunda yer alan Dumlu Da─č─▒ÔÇÖ─▒ndan do─čar. Erzurum ve Erzincan ovalar─▒ndan, MunzurÔÇÖun kuzeyindeki darbo─čazlardan ge├žerek Elaz─▒─č il s─▒n─▒rlar─▒ i├žine girer. Murat Suyu Van G├Âl├╝ÔÇÖ n├╝n kuzeyindeki Alada─čÔÇÖ─▒n kuzey eteklerinde do─čar. Karak├ÂseÔÇÖ den ge├žtikten sonra Elaz─▒─č topraklar─▒na girer. Bu iki ─▒rmak Keban il├žesinin kuzeyinde 675 km2ÔÇÖlik Keban Baraj G├Âl├╝ÔÇÖ ne d├Âk├╝ld├╝kten sonra F─▒ratÔÇÖ ─▒ olu┼čtururlar. F─▒rat ├Ânce g├╝ney, sonra g├╝neybat─▒ y├Ân├╝nde akar. Malatya Ovas─▒ÔÇÖn─▒n do─ču kenar─▒ndan ge├žerken Kuru├žay ve Takma├žayÔÇÖ─▒n─▒ al─▒r. Malatya, Elaz─▒─č s─▒n─▒r─▒n─▒ izleyerek Gerger ├Ânlerinde Ad─▒yamanÔÇÖa girer. Kahda Suyu ve G├ÂksuÔÇÖu ald─▒ktan sonra g├╝neye y├Ânelir. Carablus demiryolu k├Âpr├╝s├╝ alt─▒ndan ge├žerek, SuriyeÔÇÖ ye girer. Burada ve IrakÔÇÖ ta yar─▒ ├ž├Âl topraklarda akar, sular─▒ olduk├ža azalm─▒┼č olarak Basra K├ÂrfeziÔÇÖne d├Âk├╝l├╝r. F─▒ratÔÇÖ─▒n sular─▒ k─▒┼č─▒n ya─č─▒┼člar─▒n etkisi ile y├╝kselerek zaman zaman ta┼čk─▒nlara yol a├žar. Ekim ay─▒na do─čru olduk├ža azal─▒r.

D─░CLE IRMA─×I
Anadolu topraklar─▒nda do─čup Diyarbak─▒r ve IrakÔÇÖtan ge├žtikten sonra F─▒rat Irma─č─▒ ile birle┼čip ┼×att├╝larap ad─▒ alt─▒nda Basra K├ÂrfeziÔÇÖne d├Âk├╝l├╝r. T├╝m uzunlu─ču 1900 km. olan DicleÔÇÖ inin 523 km.ÔÇÖlik b├Âl├╝m├╝ T├╝rkiye s─▒n─▒rlar─▒ i├žindedir. Elaz─▒─čÔÇÖ─▒n g├╝neydo─čusunda G├Âlc├╝k G├Âl├╝ÔÇÖnden (Hazar G├Âl├╝) do─čar. Maden Da─člar─▒ÔÇÖn─▒ derin bir yarma vadiye ge├žti─či kesimlerde ad─▒ Maden ├çay─▒ÔÇÖd─▒r. Maden kasabas─▒n─▒ ge├žtikten sonra g├╝neye y├Ânelerek Diyarbak─▒r yak─▒n─▒nda bir dirsek olu┼čturarak do─čuya d├Âner. Bu kesimde Anbar ├çay─▒, Kuru├žay, Hazro ├çay─▒ÔÇÖn─▒, Raman da─č─▒ yak─▒nlar─▒nda Batman SuyuÔÇÖnu alarak do─čuya do─čru ak─▒┼č─▒n─▒ s├╝rd├╝r├╝r. SiirtÔÇÖin g├╝neybat─▒s─▒nda en uzun kolu Botan ├çay─▒ÔÇÖn─▒ alarak g├╝neye d├Âner. Cizre kasabas─▒ ├Ân├╝nden Habur Suyu kav┼ča─č─▒na dek 40 km. boyunca T├╝rkiye-Suriye s─▒n─▒r─▒n─▒ ├žizerek Irak topraklar─▒na girer. A┼ča─č─▒ MusulÔÇÖ da Hakkari b├Âlgesinden gelen b├╝y├╝k ve k├╝├ž├╝k Zap sular─▒n─▒ al─▒r. BasraÔÇÖn─▒n 64 km. yukar─▒s─▒nda El-KurnaÔÇÖ da F─▒ratÔÇÖla birle┼čip Basra K├ÂrfeziÔÇÖne d├Âk├╝l├╝r. DicleÔÇÖnin sular─▒ ya─č─▒┼č─▒n az oldu─ču yaz sonlar─▒nda azal─▒r. Irma─č─▒n yukar─▒ ├ž─▒─č─▒r─▒nda, da─člarda bulunan karlar─▒n erimesiyle Nisan-May─▒s aylar─▒nda sular─▒ ├žo─čal─▒r. Ba─čdat yak─▒nlar─▒nda ortalama debisi 1240 m3/s dir, bu kesimde kurak ve ya─č─▒┼čl─▒ mevsimler aras─▒nda b├╝y├╝k debi farklar─▒ g├Âr├╝l├╝r. Debisi ya sonunda 337 m3/s iken ilk baharda 3000 m3/sÔÇÖyi a┼čar.

Bir ├Ânceki yaz─▒m─▒z olan T├╝rkiye'nin Ovalar─▒ ba┼čl─▒kl─▒ makalemizi de okuman─▒z─▒ ├Âneririz.

Yazar Hakk─▒nda

Co─črafya hayata bak─▒┼č a├ž─▒m, hayat felsefem..

Cevap Yaz