K├Âyalt─▒ Yerle┼čmeleri

0

K├Âyalt─▒ Yerle┼čmeleri

┼×ekil ve fonksiyonlar─▒ bak─▒m─▒ndan ┼čehir, kasaba ve k├Âyleri birbirinden ay─▒rmak nas─▒l m├╝mk├╝n ise, k├Âyalt─▒ (hen├╝z k├Ây niteli─čine ula┼čamam─▒┼č) iskan ┼čekillerini de ayr─▒ bir grupta ele almak m├╝mk├╝nd├╝r. ├ťlkemizde k├Âyalt─▒ iskan ┼čekillerinin say─▒s─▒ tam olarak bilinmemekle beraber, k├Ây say─▒s─▒ndan ├žok daha fazla oldu─ču bir ger├žektir. K├Âyalt─▒ yerle┼čmelerinin en basitini “iskan ├žekirde─či” olu┼čturur ki bu tip iskan sadece tek bir ev ve onun eklentisinden meydana gelmi┼čtir. Daha sonra birka├ž ev ve eklentilerinin bir araya gelmesi ile olu┼čan “iskan grubu” ile devam eden k├Âyalt─▒ yerle┼čmeleri, mahalle, kom, ├žiftlik, mezra, yayla, divan ve oba gibi ├žok ├že┼čitli yerle┼čme tipleri ile k├Âye kadar uzan─▒r.

Mahalle
Birden fazla iskan grubunun birle┼čmesi ile meydana gelmi┼č bir yerle┼čme ├╝nitesidir. Mahalle sadece k─▒r iskan─▒ i├žinde bulunan bir sistem de─čildir. Nitekim en ufak kasabadan en b├╝y├╝k ┼čehrin i├žine kadar idari bir sistem olarak girmi┼čtir. Mahalle ┼ču ┼čekilde tarif edilebilir; ister tek bir ailenin fertleri veya ayn─▒ k├Âkten gelen akrabalar olsun, isterse fertler aras─▒nda bir akrabal─▒k ba─č─▒ mevcut olmas─▒n, birbirleri ile sosyo-ekonomik ba─člar kurmu┼č, kar┼č─▒l─▒kl─▒ bir dayan─▒┼čma sistemine ula┼čm─▒┼č ki┼čilerin, birbirine uzak veya yak─▒n mesafede tesis ettikleri meskenlerin olu┼čturdu─ču iskan ┼čeklidir.
Bir mahallede birka├ž iskan grubu bulunabildi─či gibi, bu gruplar aras─▒na serpilmi┼č iskan ├žekirdekleri de mevcut olabilir. Fakat ├Ânemli olan aileler aras─▒nda bir ba─č─▒n mevcut olmas─▒d─▒r. Tek bir iskan ├žekirde─činin geli┼čmesi ile olu┼čan mahallelerde bu ba─č akrabal─▒k nedeniyle daha da g├╝├žl├╝d├╝r ve bu tip mahalleler ├žo─čunlukla ecdat┬áisimlerini ta┼č─▒rlar. Ancak b├╝y├╝k bir aile ile akraba olmayan baz─▒ aileler de ayn─▒ mahalle i├žinde yer alabilirler.
Mahalle konusunda dikkati ├žeken bir ba┼čka husus da “a┼ča─č─▒” ve “yukar─▒ mahalle” kavramlar─▒d─▒r. Bu durum, ayn─▒ mahallenin insanlar─▒n─▒n biri yazl─▒k, di─čeri k─▒┼čl─▒k olmak ├╝zere iki ayr─▒ yerde mahalleye sahip olmalar─▒ndan dolay─▒ meydana gelmi┼čtir.
Bu ├žift iskan aras─▒ndaki mesafe 250-300 m. den ba┼člar ve birka├ž km’yi bulabilir. Benzer ┼čekilde bir mahallede n├╝fusun artmas─▒ nedeniyle ge├žim sahas─▒n─▒n dar gelmeye ba┼člamas─▒ ile birinci mahalleye ek bir yerle┼čme sahas─▒ daha a├žmakla da ayn─▒ ismi ta┼č─▒yan bir ba┼čka mahalle meydana gelebilir.
Mahalleler de toplu, da─č─▒n─▒k ve gev┼ček olmak ├╝zere ├že┼čitli gruplara ayr─▒labilirler. ├ťlkemizde gev┼ček ve da─č─▒n─▒k dokulu mahalleler Karadeniz b├Âlgesinde, buna kar┼č─▒l─▒k toplu str├╝kt├╝re sahip mahalleler ise Do─ču Anadolu, G├╝neydo─ču Anadolu ve k─▒smen Akdeniz b├Âlgelerinde bulunurlar.

Çiftlik
├çiftlik ├žok k├Âkl├╝ ve olduk├ža yayg─▒n bir iskan ┼čeklidir. T├╝rkiye i├žinde yayg─▒n oldu─ču b├Âlgeler ba┼čta Trakya olmak ├╝zere Marmara B├Âlgesi, Ege, Akdeniz ve ─░├ž Anadolu’dur. ├çiftli─čin geni┼č├že bir toprak m├╝lkiyeti i├žinde bir veya birka├ž ailenin hem ge├žimini hem de ikametini sa─člayan bir yerle┼čme ┼čekli oldu─ču s├Âylenebilir. T├╝rkiye’de ├žiftlikleri sosyal ve ekonomik yap─▒lar─▒ bak─▒m─▒ndan ├╝├že ay─▒rmak m├╝mk├╝nd├╝r.
ÔÇó Tamamen hayvanc─▒l─▒k yap─▒lan ve dolay─▒s─▒yla sahalar─▒ ├žok geni┼č olanlar.
ÔÇó Hem hayvanc─▒l─▒k hem de tarla tar─▒m─▒ yap─▒lan ├žiftlikler.
ÔÇó Sadece tarla tar─▒m─▒ ile karakterize olan ve ge├žim sahalar─▒ nisbeten dar olan ├žiftlikler.

├çiftlikler ├žo─čunlukla s├╝rekli oturulan yerle┼čme ┼čekilleri olmalar─▒na kar┼č─▒n bazen y─▒l─▒n belirli d├Ânemlerinde yerle┼čilen ├žiftliklere de rastlan─▒l─▒r. Bu t├╝r ge├žici ├žiftliklere “ova” ad─▒ verilir ve daha ziyade Bat─▒ Anadolu’da yayg─▒nd─▒rlar. Ova’lar genellikle ufak ├žapl─▒ ├žiftliklerdir ve fazlaca bak─▒m ve emek isteyen pamuk, t├╝t├╝n gibi bitkilerin ├╝retimine y├Âneliktirler. Ova’lara ilkbaharda tarlalar─▒n ekime haz─▒rlanmas─▒ esnas─▒nda yerle┼čilir, yaz─▒n t├╝m canl─▒l─▒k devam eder ve ├╝r├╝n├╝n derlenip, pazara sevk edilmesi ile ova sakinleri k├Âylerine d├Ânerler.
├çiflikler, i├žinde bulundu─čumuz y├╝zy─▒lda say─▒ bak─▒m─▒ndan ├žok azalm─▒┼člard─▒r. Oysa 18. ve 19. yy.’larda ├Âzellikle Trakya’da k─▒r iskan─▒n─▒n temelini ├žiftlikler meydana getiriyordu. Ancak 19. yy’da Trakya’n─▒n Balkan g├Â├žmenlerinin yerle┼čimine a├ž─▒lmas─▒ nedeni ile b├╝y├╝yerek k├Ây karakterine b├╝r├╝nm├╝┼člerdir. G├╝n├╝m├╝z ├žiftlikleri say─▒ itibariyle azalmalar─▒n─▒n yan─▒s─▒ra saha bak─▒m─▒ndan da k├╝├ž├╝lm├╝┼člerdir. Fakat art─▒k hemen her ├žiftlikte ufak ├žapl─▒ bir de at├Âlye yer almaktad─▒r. B├Âylece bug├╝n├╝n ├žiftlikleri adeta A.B.D.’nin “farmstead”lar─▒n─▒ and─▒r─▒rlar.

Mezra
Mezra Anadolu’nun do─ču yar─▒s─▒n─▒n en tipik yerle┼čme ┼čekillerinden biridir. ├ľzellikle Siirt, Batman, Mardin, Diyarbak─▒r, Bing├Âl, Elaz─▒─č, Tunceli, Malatya, Kahramanmara┼č, Urfa ve Sivas illerinin s─▒n─▒rlar─▒ i├žinde kalan sahalarda yo─čunluk g├Âsterirler. Mezran─▒n kurulu┼č yeri tamam─▒yla topo─črafya ile ilgili olup, r├Âliyefin ar─▒zaland─▒─č─▒,┬áplatolar─▒n s─▒k├ža yar─▒ld─▒─č─▒, olduk├ža engebeli, bu nedenle ge├žim sahas─▒n─▒n dar oldu─ču kesimlerde say─▒lar─▒ son derece fazlad─▒r.
Mezralar─▒n tan─▒m─▒ ise ┼ču ┼čekilde yap─▒labilir. Kabaca 50 ki┼čiden fazla n├╝fusu ge├žindiremeyecek kadar k├╝├ž├╝k bir alanda ve ba─čl─▒ bulundu─ču k├Ây├╝n idari s─▒n─▒rlar─▒ i├žinde olmas─▒na ra─čmen, k├Âyde ya┼čayanlar─▒n daimi olarak kulland─▒─č─▒ sahalar─▒n d─▒┼č─▒nda kalan ve o sahadan mutlaka bir r├Âliyef ile ayr─▒lm─▒┼č ba┼čka bir ge├žim sahas─▒nda, ├žo─čunlukla tar─▒m yap─▒lan bir yerle┼čme ├╝nitesidir. Mezralar─▒n ├žo─ču bir veya birka├ž ki┼čiye aittir. Oysa ba─čl─▒ bulundu─ču k├Âyde hemen herkesin ufak veya b├╝y├╝k bir topra─č─▒ mevcuttur. Mezran─▒n sahibi genellikle eski oymak veya boy beylerinin s├╝lalesinden gelir ve o mezran─▒n ba─čl─▒ oldu─ču k├Âyde ikamet eder. K├Âyde de geni┼č├že bir topra─č─▒ vard─▒r. Dolay─▒s─▒yla mezras─▒n─▒ i┼čletecek zaman─▒ ve imkan─▒ pek bulamaz. Bu nedenle mezralar ├žo─čunlukla kirac─▒lar taraf─▒ndan i┼čletilir ki, bunlara “yar─▒c─▒” ismi verilmektedir. Baz─▒ mezralar yar─▒c─▒ya verilmeyip, sahipleri taraf─▒ndan sayfiye ama├žl─▒ olarak da kullan─▒l─▒rlar. Mezralar─▒n kurulu┼č a┼čamas─▒nda 2-3 hane mevcuttur. Zamanla n├╝fus ve hane say─▒s─▒ artarsa mezra art─▒k karakterini kaybederek ba─č─▒ms─▒z bir k├Âye d├Ân├╝┼čebilir. Nitekim Do─ču ve G├╝neydo─ču Anadolu’daki pek ├žok k├Ây├╝n k├Âkeninin, geli┼čme imkan─▒ bulmu┼č eski mezralar oldu─ču bilinmektedir.

Kom
Anadolu’nun do─ču yar─▒s─▒na mahsus bir ba┼čka iskan ┼čekli de kom’dur. Asl─▒nda mezraya olduk├ža benzemekle birlikte kendisine has baz─▒ ├Âzellikleri vard─▒r. Komlar─▒ mezradan ay─▒ran ana karakteri, hayvanc─▒l─▒─č─▒n a─č─▒rl─▒─č─▒n─▒n hissedilmesidir. Nitekim kom’u; k├Ây sahas─▒n─▒n d─▒┼č─▒nda hayvan beslemek i├žin yap─▒lm─▒┼č birka├ž a─č─▒l ve ├žoban kul├╝besinden olu┼čan bir iskan ┼čekli olarak tarif etmek m├╝mk├╝nd├╝r. ├ľte yandan komlar mezralara nazaran ├žok daha k├╝├ž├╝k sahalarda yeralm─▒┼člard─▒r. Komlarda meskenlerin ├žo─ču a─č─▒llardan m├╝te┼čekkildir. Hatta ├žok basitlerinde ├žoban─▒n bar─▒naca─č─▒ ayr─▒ bir mesken dahi yoktur ve ├žoban da a─č─▒llar─▒n i├žinde kal─▒r. Ancak ayn─▒ ├žat─▒ alt─▒nda olmas─▒na ra─čmen ├žoban i├žin yap─▒lm─▒┼č ufak bir ocak ve hayvanlardan ayr─▒lmas─▒ i├žin zeminin y├╝kseltilmesi ile olu┼čturulmu┼č, nisbeten y├╝ksek bir yer mevcuttur. Buna “seki” ad─▒ verilir. Komlar da mezralar gibi ├žo─čunlukla kiraya verilirler. Komlar yaz devresinde genellikle bo┼čtur. ├ç├╝nk├╝ hayvanlar ilkbaharda kiralanan meralara g├Ât├╝r├╝l├╝rler ve ancak k─▒┼č ba┼č─▒nda kom’a geri d├Ân├╝l├╝r.

Divan
Kuzeybat─▒ Anadolu’da Samsun-Bolu-─░stanbul ├╝├žgeni i├žinde kalan sahada bulunan ve kendine has bir idari sistemin meydana getirdi─či k├Âyalt─▒ iskan ┼čeklidir. Ancak gerek ┼čekil gerekse isim bak─▒m─▒ndan eski ├Âzelli─či devam eden divanlar sadece Kocaeli yar─▒madas─▒nda bulunur. ├ľzellikle Kaynarca kazas─▒nda divanlar ├žok yayg─▒nd─▒r. Divanlar birden fazla mahallenin toplanmas─▒yla olu┼čmu┼č bir yerle┼čme ┼čeklidir. Mahalleler grubu olarak da nitelendirilebilirler. Her bir mahalle genellikle tek bir ailenin ├╝remesinden meydana gelmi┼čtir. Divan i├žindeki bir mahallede oturan muhtar ve di─čer mahallerin de kat─▒l─▒m─▒yla olu┼čturulmu┼č bir ihtiyar heyeti taraf─▒ndan idare edilmektedir. Muhtar hangi mahalleden se├žilmi┼č ise muhtarl─▒k oraya ta┼č─▒nmaktad─▒r.

Yayla
T├╝rkiye’nin en yayg─▒n k├Âyalt─▒ yerle┼čme ┼čekli yayla olup, b├Âlge ay─▒rdetmeksizin hemen her k├Ây├╝m├╝z├╝n, kasabam─▒z─▒n, hatta bazen ┼čehirlerimizin dahi birer yaylas─▒ vard─▒r.
Yayla en basit g├Âr├╝n├╝m├╝ ile insanlar─▒n y─▒l─▒n en s─▒cak aylar─▒n─▒ ge├žirdikleri bir mahal olup, ┼ču ┼čekilde tarif edilebilir; Yaz aylar─▒ i├žinde hayvan otlatmak, ziraat yapmak veya ge├žimin temini i├žin her t├╝rl├╝ i┼čte ├žal─▒┼čmak, hatta dinlenmek amac─▒yla ├ž─▒k─▒lan, gidilen, k├Ây├╝n hayat sahas─▒n─▒n d─▒┼č─▒nda kalan, ├žo─ču kez k├Âyden olduk├ža uzak olmas─▒na kar┼č─▒n sosyo-ekonomik ba─člarla k├Âye ba─čl─▒ bir ge├žim sahas─▒ veya k├Ây├╝n as─▒l ge├žim sahas─▒na ekli ikinci bir b├Âl├╝m├╝d├╝r.
Yaylalar─▒n da─č─▒l─▒┼č─▒nda r├Âliyef veya iklim ┼čartlar─▒ tek ba┼č─▒na etkili olmaz. Ba┼čka kelimelerle yaylalar─▒n lokasyonunda her bir b├Âlgenin kendine has co─črafi ko┼čullar─▒ rol oynar. ├ľrne─čin; ─░├ž Anadolu’da yaylac─▒l─▒k, suyun yaz aylar─▒nda da bulunabildi─či yerlere do─čru yatay istikamette ger├žekle┼čirken, suyun her zaman bulunabildi─či da─čl─▒k┬ákesimlerde ise alpin ├žay─▒rlar yaz─▒n hayvan otlatmak i├žin uygun olaca─č─▒ndan yayla olarak se├žilirler ve b├Âylece yaylac─▒l─▒k d├╝┼čey istikamette ger├žekle┼čmi┼č olur. Ancak ├╝lkemizde yaylac─▒l─▒k faaliyetleri ├žo─čunlukla d├╝┼čey do─črultuda olup, sadece Karap─▒nar y├Âresi yatay yaylac─▒l─▒k faaliyetleri ile tan─▒n─▒r. Asl─▒nda T├╝rkiye’nin co─črafi potansiyelini “alt zon” ve “├╝st zon” olarak d├╝┼čey do─črultuda iki farkl─▒ b├Âlgeye ay─▒rmak do─črudur. Alt zonda daimi iskan bulunur ve k─▒r n├╝fusumuzun % 90’─▒ burada ya┼čar. K─▒┼č ziraati burada yap─▒l─▒r, k├Âylere civar sahalarda hayvan otlat─▒l─▒r. Bu zon, yaz aylar─▒nda co─črafi potansiyelini kaybeder. Oysa ├╝st zonda yaz─▒n karlar erimi┼č, ├žay─▒rlar geli┼čmi┼čtir. Yani alt zonun k─▒┼č aylar─▒ndaki ├Âzellikleri hakim olmu┼čtur. ─░┼čte bu nedenle hemen her b├Âlgemiz Nisan-May─▒s aylar─▒ndan┬áitibaren milyonlarca k─▒r insan─▒ evi, e┼čyas─▒, yiyece─či ve hayvan─▒yla ├╝st zona hakaret eder ve y─▒l─▒n 5-6 ay─▒n─▒ burada ge├žirir. T├╝rkiye’nin bu ┼čekilde farkl─▒ iki ge├žim ku┼ča─č─▒na sahip olmas─▒, yaylalar─▒n bu kadar fazla olmas─▒n─▒ sa─člam─▒┼čt─▒r. Ancak ├╝lkemizde yaylalar da di─čer k├Âyalt─▒ yerle┼čme birimleri gibi h─▒zla kabuk de─či┼čtirmektedir. Art─▒k pek ├žok yayla ge├žimin temini i├žin de─čil, dinlenmek i├žin kullan─▒lmaktad─▒r. Hatta baz─▒ yaylalar tamamen turizm ama├žl─▒ olarak kullan─▒ma a├ž─▒lm─▒┼člard─▒r.

Oba
Oba temelde, konar-g├Â├žer aileler ve bunlar─▒n ├žad─▒r hayat─▒ ile ilgili anlamlar ta┼č─▒r. As─▒l ekonomik fonksiyonu hayvanc─▒l─▒k olan bu yerle┼čme ┼čekli, gezici bir faaliyet olmas─▒ nedeni ile bir bak─▒ma “g├Â├žerevler” olarak da adland─▒rabilece─čimiz ├žad─▒rlardan ayr─▒ d├╝┼č├╝n├╝lemez. ├ťlkemizde Do─ču Karadeniz, Ege, Bat─▒ ve G├╝neydo─ču Toroslarda ge├žimini hayvanc─▒l─▒k ile sa─člayan aile veya a┼čiretler yaz ba┼č─▒ndan itibaren hayvan otlatmak amac─▒ ile ├╝st zona ├ž─▒kmakta ve ├žad─▒rlar─▒n─▒ burada kurmaktad─▒rlar. Asl─▒nda oba yerle┼čmeleri ile yaylalar aras─▒nda pek ├žok benzerlikler vard─▒r. Fakat obalar meskenlerinin ├žad─▒rlardan olu┼čmas─▒ ve her yaz yerle┼čmenin farkl─▒ bir sahada kurulabilir olmas─▒ ile yaylalardan ayr─▒l─▒rlar.

Bir ├Ânceki yaz─▒m─▒z olan Se├žmeli Co─črafya 10. S─▒n─▒f 2. D├Ânem 1. Yaz─▒l─▒ ├ľrne─či 2014 ba┼čl─▒kl─▒ makalemizi de okuman─▒z─▒ ├Âneririz.

Yazar Hakk─▒nda

Co─črafya hayata bak─▒┼č a├ž─▒m, hayat felsefem..

Cevap Yaz