T├╝rkiye’nin Akarsular─▒ ve ├ľzellikleri

0

T├╝rkiye’nin Akarsular─▒ ve ├ľzellikleri

├ťlkemizdeki akarsular─▒n genel ├Âzellikleri ┼čunlard─▒r.
ÔÇô Ak─▒┼č h─▒zlar─▒ y├╝ksektir.
ÔÇô Genel olarak rejimleri d├╝zensizdir.
ÔÇô Debileri d├╝┼č├╝kt├╝r.
ÔÇô Hidroelektrik enerji potansiyelleri fazlad─▒r.
ÔÇô Denge profili olu┼čumu s├Âz konusu de─čildir. Dolay─▒s─▒yla ula┼č─▒mda kullan─▒lamazlar(Bart─▒n ├çay─▒ da dahil ├╝lkemizde
akarsulardan ta┼č─▒mac─▒l─▒kta yararlan─▒lamaz. Bart─▒n ├žay─▒ son glasyalin sona ermesi ile deniz seviyesini
y├╝kselmesi ile olu┼čmu┼č bir riaÔÇÖd─▒r. Yaln─▒zca denize ula┼čt─▒─č─▒ birka├ž kilometrelik k─▒sm─▒nda deniz ta┼č─▒tlar─▒ hareket
edebilir).
ÔÇô Genellikle boylar─▒ k─▒sad─▒r (Dicle ve F─▒rat d─▒┼č─▒nda).
ÔÇô Sulama, i├žme, kullanma suyu temini, elektrik enerjisi ├╝retimi, tatl─▒ su bal─▒k├ž─▒l─▒─č─▒ gibi alanlarda yararlan─▒labilmektedir.

turkiyenin-akarsulari

Akarsular─▒m─▒zdan baz─▒lar─▒;
ÔťŽ Kayna─č─▒n─▒ yurdumuzdan al─▒p ba┼čka ├╝lkelerde denize d├Âk├╝l├╝r; F─▒rat, Dicle, Aras, Kura, ├çoruh
ÔťŽ Kayna─č─▒n─▒ ba┼čka ├╝lkelerden al─▒p yurdumuzda denize d├Âk├╝l├╝r, Asi, Meri├ž

Kapal─▒ Havzalar
Bir akarsu sular─▒n─▒ denizlere ula┼čt─▒rabiliyor ise bu tip akarsu havzalar─▒na a├ž─▒k havza, sular─▒n─▒ denizlere ula┼čt─▒ram─▒yorsa bunlara da kapal─▒ havza denir. ├ťlkemiz akarsular─▒n─▒n d├Âk├╝ld├╝─č├╝ ba┼čl─▒ca d├Ârt kapal─▒ havza vard─▒r. Bunlar;
1. ─░├ž Anadolu kapal─▒ havzalar─▒: Konya-Tuz G├Âl├╝-Afyon
2. G├Âller Y├Âresi kapal─▒ havzalar─▒: E─čirdir, Bey┼čehir, Ac─▒g├Âl, Burdur, Yar─▒┼čl─▒, Salda
3. Van g├Âl├╝ kapal─▒ havzas─▒
4. Hazar G├Âl├╝ kapal─▒ havzas─▒d─▒r:┬á(Aras-Kura ─▒rmaklar─▒)
Ayr─▒ca ├╝lkemizde karstik sahalarda yer alan k├╝├ž├╝k g├Âllerde kapal─▒ havzalard─▒r (Kestel, Su─čla G├Âl├╝).

T├╝rkiye'nin Akarsu Havzalar─▒ Haritas─▒

UYARI : Kapal─▒ havza g├Âllerinde su dola┼č─▒m─▒ olmad─▒─č─▒ndan sular─▒ tuzlu ve sodal─▒d─▒r (Tuz ve Van G├Âl├╝).
Ancak; Bey┼čehir ve E─čirdir g├Âlleri kapal─▒ havzalar olmalar─▒na ra─čmen, yer alt─▒ndan karstik ma─čaralarla AkdenizÔÇÖe ba─čland─▒klar─▒ i├žin sular─▒ tatl─▒d─▒r.

ÔÇô ├ťlkemizdeki en uzun akarsu K─▒z─▒l─▒rmakÔÇÖt─▒r. ├ťlke d─▒┼č─▒na ├ž─▒kan akarsular i├žinde en uzunu ise F─▒rat nehridir.
ÔÇô Debi(ak─▒m)-rejim kavramlar─▒: Akarsu yata─č─▒ndan bir saniyede ge├žen toplam su miktar─▒na akarsuyun debisi denir. ├ťlkemizde akarsular─▒n ta┼č─▒d─▒─č─▒ su miktar─▒ az olmas─▒na ra─čmen yatak e─čimleri fazla oldu─čundan debileri
y├╝ksektir. Rejim ise akarsuyun y─▒l i├žinde ge├žirmi┼č oldu─ču seviye de─či┼čimleridir. T├╝rkiye akarsular─▒n─▒n genelinde
yaz mevsiminde sular ├žekilmektedir. ─░lkbaharda ise gerek ya─č─▒┼člar ve gerekse de kar erimeleri nedeniyle
akarsular kabar─▒r. Akarsular─▒n ak─▒┼č h─▒z─▒ artt─▒─č─▒nda kaba ve b├╝y├╝k malzemeler (al├╝vyonlar) ta┼č─▒rlar. Al├žald─▒klar─▒
d├Ânemlerde ise ancak kil boyutunda malzemeleri ta┼č─▒yabilmektedirler.

ÔÇô ├ťlkemizde be┼č tip akarsu rejimi vard─▒r. Bunlar;
1. Ya─čmur sular─▒yla beslenenler; Seyhan, Ceyhan, Aksu, G├Âksu (Akdeniz B├Âlgesi)
2. Kar erimeleriyle beslenenler; Karadeniz ve Do─ču Anadolu akarsular─▒
3. Yer alt─▒ sular─▒yla beslenenler; Manavgat ve K├Âpr├╝├žay
4. G├Âlden ├ž─▒kan akarsular; Bey┼čehir g├Âl├╝-├çar┼čamba ├çay─▒, E─čirdir G├Âl├╝-Kovada, Manyas G├Âl├╝-Koca├žay, Ulubat G├Âl├╝-Orhaneli,
5. Karma rejimli akarsular; F─▒rat, Dicle, K─▒z─▒l─▒rmak, Ye┼čil─▒rmak

UYARI : ├ťlkemizde yaln─▒zca Do─ču KaradenizÔÇÖdeki baz─▒ k├╝├ž├╝k akarsular─▒n rejimi d├╝zenlidir.

turkiye-akarsularinin-ozellikleri

T├╝rkiyeÔÇÖde akarsular─▒n olu┼čturdu─ču baz─▒ ├Ânemli yer ┼čekilleri
T├╝rkiye akarsular─▒n─▒n genelinde vadiler ├žentik vadiler g├Âr├╝l├╝r. Bu durumun ortaya ├ž─▒kmas─▒nda AnadoluÔÇÖnun Tetis denizinin taban─▒ndan y├╝kselmi┼č olmas─▒ etkili olmu┼čtur. Y├╝kselen bir arazide epirojenik a├ž─▒dan y├╝kselmenin en ├Ânemli┬ákan─▒t─▒ derine kaz─▒lm─▒┼č vadilerdir. T├╝rkiyeÔÇÖde yaln─▒zca ├žentik vadiler g├Âr├╝lmez. Yap─▒n─▒n etkisi ve ya─č─▒┼č miktar─▒n─▒n ├že┼čitlili─či ile akarsular yata─č─▒n─▒ farkl─▒ ┼čekillerde derine kazd─▒─č─▒ i├žin ├╝lkemizde hemen her t├╝r vadi ┼čekli g├Âr├╝l├╝r. ├ľrne─čin, Manavgat, G├Âksu, K├Âpr├╝├žay tipik kanyon vadiler i├žinden ge├žerek denize ula┼čmaktad─▒r. Do─ču ve ─░├ž AnadoluÔÇÖda volkanik materyalin, tortul kaya├žlarla kar┼č─▒la┼čt─▒─č─▒ yerlerde dar ve derin vadiler, asimetrik vadi ┼čekilleri kar┼č─▒m─▒za ├ž─▒kar.┬áYap─▒da g├Âr├╝len ├že┼čitlik vadi t├╝rlerinin de ├že┼čitli olmas─▒n─▒ sa─člam─▒┼čt─▒r. Ayr─▒ca yine ani y├╝kselmenin ve yap─▒s─▒n─▒n etkisi ile ├žok dar ve derin (kap─▒z-k─▒s─▒k denilen) vadiler de vard─▒r. Bunun en g├╝zel ├Ârne─či Fethiye-├ľl├╝denizÔÇÖdeki Sakl─▒kent vadisidir. Bu tip vadiler halk aras─▒nda kanyon vadiler olarak adland─▒r─▒lsa da bunlar ger├žek tabaka basamakl─▒ vadiler de─čildir.

Karadeniz ve AkdenizÔÇÖe ula┼čan akarsular, denizlerin k─▒y─▒s─▒ boyunca uzanan da─člar─▒ a┼čabilmek i├žin b├╝y├╝k yarma
vadiler kazm─▒┼čt─▒r. Bu yarma vadilerin ├Ârneklerini her b├Âlgemizde g├Ârmek m├╝mk├╝nd├╝r. Yaln─▒z T├╝rkiyeÔÇÖden denize d├Âk├╝lenlerde de─čil, yurt d─▒┼č─▒ndan denize d├Âk├╝len akarsular─▒m─▒z─▒n vadilerinde de ayn─▒ durum s├Âz konusudur. ├ľrne─čin┬áF─▒rat ─▒rma─č─▒, Toros Da─člar─▒n─▒ a┼čmak i├žin devasa yarma vadiler kazm─▒┼čt─▒r (K├Âm├╝rhan Bo─čaz─▒).
T├╝rkiyeÔÇÖde akarsular─▒n olu┼čturdu─ču yer ┼čekillerinin, ana yap─▒s─▒n─▒n epirojenik y├╝kselmelerle olu┼čtu─čunu belirtmi┼čtik. Dolay─▒s─▒yla hareketli yer yap─▒s─▒ T├╝rkiyeÔÇÖde baz─▒ yer ┼čekillerinin ├žok yayg─▒n olmas─▒n─▒ engellemi┼čtir. ├ľrne─čin geni┼č tabanl─▒, al├╝vyon dolgusuna sahip vadiler ├╝lkemizde Ege denizine d├Âk├╝len akarsular─▒n, grabenlerden ge├žti─či tektonik sahalarda g├Âr├╝l├╝r. Grabenlerdeki al├╝vyon dolgusunun ├╝zerinden ge├žen akarsular, taban seviyesine (deniz seviyesi) ula┼čt─▒klar─▒ndan yataklar─▒ boyunca b├╝y├╝k k─▒vr─▒mlar olu┼čtururlar. Akarsuyun bu ak─▒┼č k─▒vr─▒mlar─▒, bilim diline T├╝rk├žeÔÇÖden ge├žmi┼č menderes kavram─▒ ile a├ž─▒klan─▒r. Ege ovalar─▒nda mendereslerin yayg─▒n olmas─▒, ayr─▒ca akarsu ak─▒┼č h─▒z─▒n─▒n da d├╝┼č├╝k olmas─▒n─▒n bir sonucudur.

T├╝rkiyeÔÇÖde akarsu a┼č─▒n─▒m─▒yla ilgili her t├╝rl├╝ yer ┼čeklini g├Ârmek m├╝mk├╝nd├╝r. ├ľrne─čin akarsular─▒n bir basamaktan d├Âk├╝ld├╝─č├╝ yerlerde (├ža─člayan-┼čelale), dev kazan─▒ ad─▒ verilen ├žukurluklar olu┼čur. Ayr─▒ca ya─č─▒┼člarla ger├žekle┼čen y├╝zeysel erozyonun T├╝rkiyeÔÇÖde olduk├ža yayg─▒n oldu─čunu bilmek gerekir. ├ťrg├╝p-G├Âreme y├Âresinde yaln─▒z peribacalar─▒n─▒n┬áolu┼čumunda de─čil k─▒rg─▒bay─▒rlar─▒n olu┼čumunda sellenmelerin etkisi b├╝y├╝kt├╝r. K─▒rg─▒bay─▒rlar Erzurum (Narman) ve AfyonÔÇÖda tipik ┼čekilde g├Âr├╝l├╝rler.

Kaynak:┬áCo─črafya Hocas─▒

Bir ├Ânceki yaz─▒m─▒z olan 10. S─▒n─▒f Co─črafya 1. D├Ânem 1. Yaz─▒l─▒ Klasik 2014-2015 ba┼čl─▒kl─▒ makalemizi de okuman─▒z─▒ ├Âneririz.

Yazar Hakk─▒nda

Co─črafya hayata bak─▒┼č a├ž─▒m, hayat felsefem..

Cevap Yaz