Co─črafya Biliminin Geli┼čimine Katk─▒da Bulunan Bilim Adamlar─▒

0

Co─črafya Biliminin Geli┼čimine Katk─▒da Bulunan Bilim Adamlar─▒

Evliya ├çelebi (1611 ÔÇô 1682)
Evliya ├çelebi, 1611 ÔÇô 1682 y─▒llar─▒ aras─▒nda ya┼čam─▒┼č ├╝nl├╝ bir seyyaht─▒r. Evliya ├çelebi, Seyahatname adl─▒ eserinde gezip g├Ârd├╝─č├╝ yerlerin sosyal ve ekonomik durumunu, ilgi ├žekici ├Âzellikleriyle dile getirmi┼čtir. Kent ya┼čam─▒ ve ├╝lke ekonomisine katk─▒ sa─člayan unsurlar ayr─▒nt─▒l─▒ bi├žimde anlat─▒lm─▒┼čt─▒r. Seyahatname insanlarla ilgili bilgiler yan─▒nda, y├Ârenin evlerinden, cami, mescid, ├že┼čme, han, saray, konak, hamam, kilise, manast─▒r, kule, kale, sur, yol, havra gibi de─či┼čik yap─▒lar─▒ndan da s├Âz eder. Bunlar─▒n yap─▒l─▒┼č y─▒llar─▒n─▒, onar─▒mlar─▒n─▒, yapan─▒, yapt─▒ran─▒, onaran─▒ anlat─▒r. Yap─▒n─▒n ├ževresinden, ├ževrenin havas─▒ndan, suyundan s├Âz eder. Seyahatname de─či┼čik y├Âre insanlar─▒n─▒n ya┼čama bi├žimlerini, davran─▒┼člar─▒n─▒, tar─▒mla ilgili ├žal─▒┼čmalar─▒n─▒, ayr─▒nt─▒lar─▒yla anlatmaktad─▒r. Gezilen y├Ârenin y├Ânetiminden, ileri gelen ├╝nl├╝ ki┼čilerinden, ┼čairlerinden, oyuncular─▒ndan, ├že┼čitli kademelerdeki g├Ârevlilerinden ayr─▒nt─▒l─▒ bi├žimde s├Âz edilmektedir. Seyahatname d├Âneme ili┼čkin ekonomik ve sosyal ya┼čama ait bilgiler nedeniyle ├Ânemli bir co─črafya kayna─č─▒ durumundad─▒r.

P─░R─░ RE─░S: (1470 -1554)
K─░TAB-I BAHR─░YE
Piri Reis bir kartograf, deniz bilimleri uzman─▒ ve denizcilik tarihine b├╝y├╝k katk─▒larda bulunmu┼č bir kaptand─▒r. Piri Reis, Gelibolu’da do─čmu┼čtur. On ya┼člar─▒na geldi─činde, d├Ânemin b├╝t├╝n Akdeniz’de nam salm─▒┼č ├╝nl├╝ korsan─▒ olan, sonradan devlet hizmetine giren amcas─▒ Kemal Reis’in seferlerine kat─▒lmaya ba┼člam─▒┼čt─▒r. Amcas─▒n─▒n ├Âl├╝m├╝nden sonra, Gelibolu’ya yerle┼čti. 513 tarihinde ilk d├╝nya haritas─▒n─▒ ├žizdi. Atlas Okyanusu, ─░ber Yar─▒madas─▒, Afrika’n─▒n bat─▒s─▒ ile yenid├╝nya Amerika’n─▒n do─ču k─▒y─▒lar─▒n─▒ kapsayan ├╝├žte birlik par├ža, bu haritan─▒n elde bulunan b├Âl├╝m├╝d├╝r. ├çizimde Bat─▒ Avrupa, Bat─▒ Afrika ve G├╝ney Amerika’n─▒n do─čusu kolayca tan─▒nabilir. Bu haritay─▒ d├╝nya ├žap─▒nda ├Ânemli hale getiren y├Ân├╝, hala bulunamam─▒┼č olan Amerika haritas─▒ndaki bilgileri i├žeriyor olmas─▒d─▒r. Derledi─či denizcilik notlar─▒n─▒ Kitab-─▒ Bahriye’de bir araya getirdi.1528’de de ikinci d├╝nya haritas─▒n─▒ ├žizdi. Ger├žek anlamda haritac─▒l─▒k Piri Reis’le ba┼člar. Kitab-─▒ Bahriye ├Ânemli bir denizcilik eseri olarak hala ├Ânemini korumaktad─▒r. D├╝nya haritas─▒ ve Kuzey Amerika haritas─▒n─▒n ├žizimlerindeki isabet ve projeksiyon sistemindeki m├╝kemmellik, t├╝m d├╝nyada b├╝y├╝k hayranl─▒k ve hayret uyand─▒rmaktad─▒r. D├Ânemin Basra valisi Kubat Pa┼ča ve M─▒s─▒r Beylerbeyi Mehmet Pa┼ča’n─▒n politik ama├žlar─▒ndan dolay─▒ ├že┼čitli su├žlamalara maruz b─▒rak─▒larak 1554ÔÇÖte idam edildi.

B─░RUN─░: (978 ÔÇô 1048)
El-Kanun El-Maksudi
11. Y├╝zy─▒la damgas─▒n─▒ vurmu┼č b├╝y├╝k T├╝rk bilgini olan Biruni Bat─▒ HarezmÔÇÖin ba┼čkenti Kas’ da 978 y─▒l─▒nda do─čmu┼č ve 1048 y─▒l─▒nda Gazne’ de ├Âlm├╝┼čt├╝r. G├╝ne┼čin ve gezegenlerin e─čimleri ├╝zerinde durmu┼čtur. D├╝nya ekseninin e─čikli─čini 23┬║ 27ÔÇÖ bularak ger├žek de─čerine (23┬║ 26,7ÔÇÖ) ├žok yak─▒n bir say─▒ bulmu┼čtur. D├╝nyan─▒n ├žap─▒n─▒ da ilk olarak Biruni ger├že─če ├žok yak─▒n bir de─čer olan R=6425,7 km olarak bulmu┼čtur.(Ger├žek de─čer 6376 km dir). Jeodeziyle ilgili temel bilgiler verdi─či i├žin bu bilimin kurucusu say─▒lmaktad─▒r. Ayr─▒ca, madenlerin yo─čunluklar─▒n─▒ az bir hata ile bulmu┼čtur Yer├žekimi kanunu ├╝st├╝ne, ilk defa fikir ortaya at─▒p incelemelerde bulunmu┼čtur. Biruni hastal─▒klar─▒ tedavi konusunda de─čerli bir uzmand─▒. Eserleri halen Bat─▒ bilim d├╝nyas─▒nda kaynak eser olarak kullan─▒lmaktad─▒r. ─░lk yo─čunluk ├Âl├žme ├óletini, icat etmi┼čtir. Bir├╗n├«, ├Ânce yo─čunlu─čunu bulmak istedi─či elementi terazide dikkatlice ├Âl├žer, sonra su dolu konik ├ólete koyar, elementin konideki a├ž─▒lm─▒┼č ├Âzel delikten ta┼č─▒rd─▒─č─▒ suyu al─▒r ve ├Âl├žer, sonra iki a─č─▒rl─▒─č─▒ oranlard─▒. Yani elementin salt a─č─▒rl─▒─č─▒ ile ta┼č─▒rd─▒─č─▒ suyun a─č─▒rl─▒─č─▒n─▒n oran─▒, Bir├╗niÔÇÖye g├Âre, o elementin yo─čunlu─čudur. Bug├╝nk├╝ modern yo─čunluk bulma metodu ve ├óleti, Bir├╗ni’nin metodu ve ├óletinin daha geli┼čtirilmi┼č bir ┼čeklidir.

TALES: (M.├ľ. 636 ÔÇô 546)
Ege k─▒y─▒s─▒nda bulunan Milet’te do─čmu┼čtur. ─░lk b├╝y├╝k astronomi bilginlerindendir. ─░├ľ 28 May─▒s 585’te g├╝ne┼č tutulmas─▒n─▒ ├Ânceden hesaplad─▒. Ay ve G├╝ne┼č tutulmalar─▒n─▒n zaman─▒n─▒ ├Ânceden saptamay─▒ ba┼čarm─▒┼č, ama tutulmalar─▒n nas─▒l ger├žekle┼čti─čini a├ž─▒klayamam─▒┼čt─▒. D├╝nyaÔÇÖy─▒ olu┼čturan temel yap─▒ maddesinin su oldu─čunu ├Âne s├╝rd├╝. Thales yery├╝z├╝n├╝n kocaman bir ada gibi b├╝y├╝k bir okyanusun ├╝zerinde y├╝zd├╝─č├╝n├╝ yer sars─▒nt─▒lar─▒n─▒n adan─▒n zaman zaman titremesinden kaynakland─▒─č─▒ndan san─▒yordu. Thales, D├╝nya’n─▒n okyanuslar ├╝zerinde y├╝zen bir disk bi├žiminde oldu─čunu ve yuvarlak oldu─čunu savunmu┼čtur. D├╝nyaÔÇÖn─▒n, EvrenÔÇÖin merkezinde bulundu─čunu; ak─▒nt─▒lar─▒yla depremleri ve su kaynaklar─▒n─▒ olu┼čturan bir su k├╝tlesi i├žerdi─čini kabul etti.

COPERN─░CUS: (1473ÔÇô1543)
G├Âksel K├╝relerin D├Ân├╝┼čleri ├ťzerine
Polonya’da do─čdu. Hukuk ve t─▒p ├Â─črenimi g├Ârm├╝┼č, e─čitimini tamamlad─▒ktan sonra papaz olarak atanm─▒┼čt─▒r. Copernik modern astronominin kurucusu olarak bilinir. De Revolutionibus (G├Âky├╝z├╝ K├╝relerinin D├Ânmesi) adl─▒ eserinde d├╝nyan─▒n kendi ekseni etraf─▒nda g├╝nde bir kere, g├╝ne┼čin etraf─▒nda y─▒lda bir kere d├Ând├╝─č├╝n├╝ savunmaktad─▒r(1530). Bu d├Ânemde bat─▒ d├╝nyas─▒ evrenin gerisinde hi├žbir ┼čey olmayan kapal─▒ ve k├╝resel bir yap─▒da oldu─čuna inanmaktayd─▒. Bu d├╝┼č├╝nceye g├Âre d├╝nya; sabit, hareketsiz ve evrenin merkezine konumland─▒r─▒lm─▒┼č g├╝ne┼č dahil her ┼čey onun etraf─▒nda d├Ânmekte idi. Copernik G├Âk K├╝relerinin Hareketi adl─▒ kitab─▒nda G├╝ne┼č’in evrenin merkezinde bulundu─čunu ve Yer’in bir gezegen gibi, G├╝ne┼č’in ├ževresinde doland─▒─č─▒n─▒ savunmu┼čtur. Copernicus’a g├Âre Gezegenleri ta┼č─▒yan g├Âksel k├╝reler, d├╝nyan─▒n de─čil, g├╝ne┼čin etraf─▒nda d├Ân├╝yordu. D├╝nya merkezde de─čildir ve sabit de de─čildir. Y─▒ll─▒k ve g├╝nl├╝k d├Ân├╝┼čler sergiler.

ALFRED WEGENER: (1880 ÔÇô 1930)
Alman yerbilimcidir. K─▒talar─▒n kaymas─▒ kuram─▒n─▒ ilk kez ortaya att─▒. Wegener, ba┼člang─▒├žta t├╝m k─▒talar─▒n Pangea ad─▒nda tek bir k─▒ta oldu─čunu, sonradan par├žalan─▒p da─č─▒larak zamanla g├╝n├╝m├╝zdeki yerlerine ula┼čt─▒─č─▒n─▒ ileri s├╝rd├╝. Bu teoriyi ve teorinin temellerini ÔÇśÔÇÖK─▒talar─▒n ve Okyanuslar─▒n Olu┼čumuÔÇÖÔÇÖadl─▒ eserinde anlatm─▒┼čt─▒r.

AMASYALI STRABON: (M.├ľ.58-M.S.21)
Amasya’da do─čmu┼č ve burada ├Âlm├╝┼čt├╝r. Eski ├ça─čÔÇÖda Roma DevriÔÇÖnin en b├╝y├╝k co─črafyac─▒s─▒ olarak kabul edilmektedir. D├╝nyan─▒n ilk co─črafyac─▒s─▒ olarak kabul edilmektedir. Sardunya ve Etiyopya’n─▒n s─▒n─▒rlar─▒na kadar seyahat etti─či s├Âylenmektedir. Tarih, co─črafya ve felsefe konular─▒nda ├žal─▒┼čm─▒┼č, bilgi toplam─▒┼č ve eserlerini yazm─▒┼čt─▒r. ├ťnl├╝ eseri Geographika “Co─črafya” seyahat g├Âzlemlerini ve d├╝nyan─▒n co─črafi yap─▒s─▒na ili┼čkin d├╝┼č├╝ncelerini i├žermektedir. Eser, ├╝lkemizin tarihi co─črafyas─▒ ve arkeolojisi a├ž─▒s─▒ndan ├Ânemli bir kaynak durumundad─▒r.

BATLAMYUS(PTOLEMA─░OS-P─░TOLEME):
Yunanca ad─▒ Ptolemaios’tur, ama harf uyu┼čmazl─▒─č─▒ nedeniyle Orta├ža─č ─░sl├óm D├╝nyas─▒’nda Batlamyus diye tan─▒nm─▒┼čt─▒r. Batlamyus astronomi, matematik, co─črafya ve optik alanlar─▒na katk─▒lar yapm─▒┼čt─▒r; ancak en ├žok astronomideki ├žal─▒┼čmalar─▒yla tan─▒n─▒r. M─▒s─▒r’─▒n ─░skenderiye kentinde ya┼čad─▒. D├╝nya’n─▒n evrenin merkezinde hareketsiz durdu─čuna ve y─▒ld─▒zlar─▒n D├╝nya’n─▒n ├ževresinde dairesel y├Âr├╝ngeler ├žizerek d├Ând├╝─č├╝ne inan─▒yordu. Batlamyus’a g├Âre, G├╝ne┼č’in ve gezegenlerin D├╝nya’n─▒n ├ževresinde dolan─▒rken ├žizdikleri bu y├Âr├╝ngeler basit birer ├žember olamazd─▒; ├ž├╝nk├╝ gezegenler arada bir y├Âr├╝ngeleri ├╝zerinde geriye d├Ân├╝yormu┼č gibi g├Âr├╝n├╝yordu. Batlamyus bunu a├ž─▒klamak i├žin ” ilmek ” kavram─▒n─▒ ortaya att─▒. Bu karma┼č─▒k sisteme g├Âre her gezegen, D├╝nya’y─▒ merkez alan b├╝y├╝k bir ├žemberin ├ževresinde daha k├╝├ž├╝k ├žemberler ├žizerek dolan─▒yordu. Ayn─▒ zamanda k├╝├ž├╝k ├žemberlerin merkezleri b├╝y├╝k ├žemberin ├╝st├╝nde bat─▒dan do─čuya do─čru kayarak ilerledi─či i├žin ilmek denen e─čriler ├žiziyordu. Batlamyus astronomi bilgilerinin sentezini yapm─▒┼č savundu─ču evren modelini Mathematike Syntaxis (Matematik Sentezi) adl─▒ kitab─▒nda a├ž─▒klad─▒. Batlamyus’un ├žal─▒┼čmalar─▒n─▒ kendi incelemeleriyle geli┼čtiren Araplar, bu kitab─▒ el-Mecisti ad─▒yla Arap├ža’ya ├ževirdiler. Arap├ža’dan Latince’ye ├ževrilirken Almagest olarak adland─▒r─▒lm─▒┼čt─▒r. Bu nedenle Bat─▒ d├╝nyas─▒nda Almagest ad─▒yla tan─▒nmaktad─▒r.
ALMAGEST, 13 kitaptan olu┼čur. B├╝y├╝k oranda, Eratosthenes, Hiparkhos, Strabon ve Marinos’un fikirlerinden yararlan─▒ld─▒─č─▒ g├Âr├╝lmektedir.

1.K─░TAP: Kan─▒tlar─▒yla birlikte yermerkezinin ana ├žizgilerini,
2.K─░TAP: K├╝resel trigonometri bilgilerini,
3.K─░TAP: G├╝ne┼č’in hareketini ve y─▒ll─▒k s├╝reyi,
4.K─░TAP: Ay’─▒n hareketini ve ayl─▒k s├╝reyi ele almaktad─▒r,
5.K─░TAP: AyÔÇÖ─▒n ve G├╝ne┼č’in mesafelerini ele alm─▒┼čt─▒r,
6.K─░TAP: Gezegenlerin kar┼č─▒la┼čmalar─▒n─▒ inceler. Bu b├Âl├╝mde G├╝ne┼č ve Ay tutulmalar─▒ ele al─▒nmaktad─▒r,
7.ve 8. K─░TAPLAR dura─čan y─▒ld─▒zlarla ilgilidir, presesyon tart─▒┼čmas─▒n─▒ (D├╝nya’n─▒n d├Ânme ekseninin, tutulum d├╝zleminin normali ├ževresinde bir koni ├žizecek bi├žimde ├žok yava┼č olarak d├Ânmesi ve d├Ân├╝┼č├╝nde olu┼čan sapmayla sa─člad─▒─č─▒ tam bir d├Ân├╝┼č├╝n s├╝residir), Ptolemaios’un dura─čan y─▒ld─▒zlar katalogunu ve bir g├Âk k├╝resi ├óleti yapabilmek i├žin gerekli olan y├Ântem bilgisini i├žerir. Geriye kalan be┼č kitap ise devingen (hareketli, dinamik) gezegenlerin hareketlerini konu alm─▒┼čt─▒r.

ERATOSTHENES: (M.├ľ. 276 ÔÇô 195)
Geographika
Uzun y─▒llar ─░skenderiye K├╝t├╝phanesi’nin y├Âneticili─čini yapt─▒. D├╝nyaÔÇÖn─▒n d├╝z de─čil yuvarlak oldu─čunu ileri savunmu┼č, gezegenimizin ├ževresini de hesaplamaya ├žal─▒┼čm─▒┼čt─▒r. ─░skenderiye’nin g├╝ney do─čusundaki Syene’de (Assuan), yaz g├╝nd├Ân├╝m├╝nde G├╝ne┼č ─▒┼č─▒nlar─▒n─▒n ├Â─čle vaktinde dikey d├╝┼čt├╝─č├╝n├╝ bildi─či i├žin, bu deneyi ayn─▒ tarihte ─░skenderiye’de yapt─▒ ve ─▒┼č─▒nlar─▒n dikeyden 7 derece sapt─▒─č─▒n─▒ buldu. “Assuan ile ─░skenderiye aras─▒ndaki 840 kilometrelik uzunlu─ča 7 derecelik bir a├ž─▒ d├╝┼čerse, 360 derecelik bir a├ž─▒ya ka├ž kilometre d├╝┼čer?” sorusundan yola ├ž─▒karak D├╝nya’n─▒n ├ževresinin 42 bin 352 kilometre oldu─čunu hesaplad─▒. Bilim adam─▒ oldu─ču kadar ozan olarak ta tan─▒nm─▒┼čt─▒r. As─▒l olarak bir matematik co─črafyac─▒ÔÇÖd─▒r. ─░skenderiyeÔÇÖde kurdu─ču co─črafya ekol├╝ne, ─░skenderiye Ekol├╝ ad─▒ verilmektedir.

*Co─črafya biliminin ad─▒n─▒ koymu┼čtur.
*B├Âlgesel co─črafyan─▒n geli┼čmesini sa─člam─▒┼čt─▒r.
*D├╝nyaÔÇÖn─▒n Ekvator ├╝zerindeki ├ževre uzunlu─čunu ve 10ÔÇÖ lik meridyen yay─▒n─▒ hesaplad─▒.

HUMBOLT:(1769ÔÇô1859)
Friedrich Wilhelm Heinrich Alexander Humboldt, 14 Eyl├╝l 1769ÔÇÖda BerlinÔÇÖde do─čdu. BilgiÔÇÖnin, ancak do─čayla insan aras─▒nda deneysel bir ortakl─▒k kurmakla m├╝mk├╝n oldu─čunu savundu. Fiziksel Co─črafyaÔÇÖn─▒n, Biyoco─črafyaÔÇÖn─▒n KlimatolojiÔÇÖnin, Okyanus biliminin kurucusu, do─ča bilgini ve yorulmaz bir k├ó┼čif olarak kabul edilmektedir. GezileriÔÇÖnden toplad─▒─č─▒ bilgilerle meydana getirdi─či eserler, ├ža─čda┼č bilimsel ke┼čifler d├Âneminin ba┼člang─▒c─▒ say─▒lmaktad─▒r. G├╝ney AmerikaÔÇÖn─▒n bat─▒ k─▒y─▒s─▒ÔÇÖndaki Humboldt ak─▒nt─▒s─▒ (Peru ak─▒nt─▒s─▒) onun ad─▒n─▒ ta┼č─▒maktad─▒r. Da─č (y├╝kselti) tutmas─▒ÔÇÖn─▒n, a┼č─▒r─▒ y├╝ksekliklerdeki d├╝┼č├╝k bas─▒n├žl─▒ havada oksijen miktar─▒n─▒n az olmas─▒ndan kaynakland─▒─č─▒n─▒ tespit etti. G├╝nd├╝z ve gece s─▒cakl─▒klar─▒ ├Âl├ž├╝mlerine ve ba┼čka meterolojik g├Âzlem ve ├Âl├ž├╝m kay─▒tlar─▒na dayanarak b├Âlgelerin izoterm (e┼čs─▒cakl─▒k e─črisi) ve izobar (e┼čbas─▒n├ž e─črisi) hava haritalar─▒n─▒ ├ž─▒kard─▒. Bu alandaki ├žal─▒┼čmalar─▒yla kar┼č─▒la┼čt─▒rmal─▒ iklimbiliminin temellerini att─▒. B├Âlgelerin co─črafi yap─▒lar─▒yla bitki ├Ârt├╝s├╝ ve hayvan varl─▒─č─▒ aras─▒ndaki ili┼čkiler ├╝zerine ├žal─▒┼čmalar yapt─▒. And yanarda─člar─▒na ili┼čkin ara┼čt─▒rmalar─▒ndan yola ├ž─▒karak, p├╝sk├╝rme kuvvetlerinin yerkabu─čunun olu┼čumu ├╝zerinde etkili oldu─ču ortaya koydu. Bu ├žal─▒┼čmas─▒yla, yer y├╝zeyinin ba┼člang─▒├žta t├╝m├╝yle s─▒v─▒ haldeyken, tortulla┼čma sonucunda bug├╝nk├╝ yap─▒s─▒n─▒ kazand─▒─č─▒n─▒ savunan g├Âr├╝┼čleri ├ž├╝r├╝tt├╝. Magnetik f─▒rt─▒nalar (yerÔÇÖin jeomagnetik alan─▒ndaki ani dalgalanmalar) ├╝zerine ara┼čt─▒rmalar yaparak, Avustralya ve Yeni ZellandaÔÇÖda bu ama├žla s├╝rekli ├žal─▒┼čacak g├Âzlemevleri kurmu┼čtur. Bu ├žal─▒┼čma sonucunda atmosferde g├Âr├╝len magnetik f─▒rt─▒nalar ile g├╝ne┼č lekeleri aras─▒ndaki ili┼čkileri ortaya koydu. Kosmos adl─▒ eserinde, o d├Ânemde evrenin yap─▒s─▒na ili┼čkin olarak bilinen b├╝t├╝n verileri bilimin hizmetine sundu.

Fiziki co─črafya a├ž─▒s─▒ndan katk─▒lar─▒ ┼ču ┼čekilde s─▒ralanabilir:
1.Co─črafi ├žal─▒┼čmalarda gezi-g├Âzlem ilkesini ortaya koymu┼čtur.
2.Co─črafya ara┼čt─▒rmalar─▒nda temel prensipler olan ili┼čki, da─č─▒l─▒┼č ve sebep-sonu├ž ilkelerini ortaya koymu┼čtur.
3.─░zoterm (e┼č s─▒cakl─▒k e─črisi), izohips ( e┼č y├╝kselti e─črisi), izobat (e┼č derinlik e─črisi), profil ve kesit gibi yard─▒mc─▒ g├Ârsel materyalleri kazand─▒rm─▒┼čt─▒r

AR─░STO: (─░├ľ 384-─░├ľ 322)
POL─░T─░KA
Aristoteles, mant─▒k biliminin kurucusu olarak kabul edilir.13 ya┼č─▒ndaki B├╝y├╝k ─░skender’e ├Â─čretmenlik yapm─▒┼čt─▒r. D├╝nyan─▒n yuvarlak oldu─ču g├Âr├╝┼č├╝n├╝ rasyonel olarak ortaya koyan ilk bilim adam─▒d─▒r. Bu d├╝┼č├╝nceye ay tutulmas─▒ s─▒ras─▒nda d├╝nyan─▒n ay ├╝zerine d├╝┼čen g├Âlgesinin dairesel oldu─ču varsay─▒m─▒ndan yola ├ž─▒karak ula┼čm─▒┼čt─▒r.

KEPLER: (1571- 1630)
Johannes Kepler, G├╝ne┼č Sistemi i├žin yeni bir model geli┼čtirdi. Kepler gezegenlerin hareketini ├╝├ž temel yasaya dayand─▒rm─▒┼čt─▒r. Bunlardan ilk ikisini 1609’da, ├╝├ž├╝nc├╝s├╝n├╝ ise 1618’de a├ž─▒klam─▒┼čt─▒r.

1. Y├Âr├╝ngeler yasas─▒: Gezegenler G├╝ne┼č’in ├ževresinde ├žember de─čil, hafif├že bas─▒k elips bi├žiminde y├Âr├╝ngeler ├žizerek dolan─▒r; G├╝ne┼č de bu elipsin odaklar─▒ndan birinde yer al─▒r.
2. Alanlar yasas─▒: Bir gezegenin d├Ânme h─▒z─▒, y├Âr├╝nge ├╝zerinde bulundu─ču noktaya ba─čl─▒ olarak de─či┼čir; gezegenlerin hareketi G├╝ne┼č’e en yak─▒n olduklar─▒ noktada (g├╝nberi noktas─▒) en h─▒zl─▒, en uzak olduklar─▒ noktada (g├╝n├Âte noktas─▒) en yava┼čt─▒r.
3. Dolan─▒m s├╝releri yasas─▒: ─░ki gezegenin dolan─▒m s├╝relerinin karelerinin birbirine oran─▒ ile bu gezegenlerin G├╝ne┼č’e olan ortalama uzakl─▒klar─▒n─▒n k├╝plerinin birbirine oran─▒n─▒n e┼čit oldu─čunu belirtir. Bu yasaya g├Âre, gezegenlerden birinin G├╝ne┼č’e olan ortalama uzakl─▒─č─▒ ve dolan─▒m s├╝resi ile ikinci bir gezegenin dolan─▒m s├╝resi bilinirse, bu gezegenin G├╝ne┼č’e olan ortalama uzakl─▒─č─▒ hesaplanabilir. Bu ├╝├ž temel yasa NewtonÔÇÖun evrensel k├╝tle ├žekimi yasas─▒n─▒ bulmas─▒nda b├╝y├╝k rol oynam─▒┼čt─▒r.

GAL─░LE─░(LE OPERA D─░ GAL─░LEO GAL─░LE─░):(1564ÔÇô1642)
Y─▒ld─▒zlar─▒n Habercisi
Yapt─▒─č─▒ teleskoplarla, mercek y├╝zeylerinin e─črilik derecesini denetlemek amac─▒yla geli┼čtirdi─či y├Ântem sayesinde, astronomi g├Âzlemlerinde kullan─▒labilecek ilk teleskoplar─▒ yapt─▒. Astronomi alan─▒ndaki bulgular─▒n─▒ Sidereus Nuncius (y─▒ld─▒zlar─▒n habercisi) ad─▒yla yay─▒mlad─▒

ARKH─░MEDES: ( ─░├ľ 290*280 – ─░├ľ 212* 211)
Arkhimedes, ilk├ža─čda ├Ânemli bir astronomi bilgini olarakta tan─▒nd─▒. ├çe┼čitli, g├Âkcisimlerinin yerden uzakl─▒─č─▒ ile ilgili olarak baz─▒ sonu├žlara ula┼čt─▒. Arkhimedes, ├╝n├╝n├╝ kendi ad─▒n─▒ ta┼č─▒yan burgu ve biri y─▒ld─▒zlar─▒n konumunu di─čeri G├╝ne┼č’in, Ay’─▒n ve gezegenlerin hareketini g├Âsteren iki astronomi k├╝resi gibi bulu┼člar─▒na bor├žludur.

HEREDOTOS: (─░├ľ 440ÔÇô425)
Tarihin babas─▒ olarak kabul edilen Heredot, ayn─▒ zamanda co─črafya biliminin geli┼čmesinde ├Ânemli katk─▒larda bulunmu┼čtur. Trakya, Anadolu ve Asya ├╝lkelerine geziler yapm─▒┼čt─▒r. D├╝nyan─▒n yuvarlak oldu─čuna inan─▒yordu. ├çizdi─či d├╝nya haritas─▒nda, Avrupa’y─▒, Asya ve Afrika’dan daha uzun g├Âstermi┼č, Asya’n─▒n do─čusu, Avrupa’n─▒n kuzeyini ihmal etmi┼č, Hindistan ├žizimi konusunda hatalar yapm─▒┼čt─▒r. Ancak bu hatalara ra─čmen d├Ânemin bilgileri a├ž─▒s─▒ndan ├Ânemli bir ├žal─▒┼čma olarak kabul edilmektedir. HeredotÔÇÖun ortaya koydu─ču en ├Ânemli ger├žek di─čer co─črafyac─▒lardan farkl─▒ olarak Hazar denizinin bir i├ž deniz oldu─čunu ve Afrika’n─▒n bir denizle ├ževrili oldu─čunu belirlemi┼č olmas─▒d─▒r.

P─░SAGOR (PYTHAGORAS) M├ľ 596ÔÇô500
─░ngiltereÔÇÖde do─čdu. 1669 y─▒l─▒nda CambridgeÔÇÖde Matematik Profes├Âr├╝ oldu. D├╝nya ile b├╝t├╝n nesneler aras─▒nda, onlar─▒ birbirine ├žeken bir g├╝├ž oldu─čunu, D├╝nyaÔÇÖn─▒n t├╝m nesneleri yer ├žekimi g├╝c├╝yle kendine ├žekti─čini buldu. Gezegenlerin uzayda nas─▒l devindi─či gibi bir sorunu ├ž├Âzecek duruma gelmi┼čti. Gezegenlerinde ├žekim g├╝c├╝ nedeniyle G├╝ne┼čin ├ževresine ├žekildiklerini g├Âsterdi ve Kepler Yasalar─▒n─▒ kan─▒tlad─▒. Yapt─▒─č─▒ deneylerle G├╝ne┼č ─▒┼č─▒─č─▒n─▒n beyaz olmad─▒─č─▒n─▒; menek┼če, ├živit, mavi, ye┼čil, sar─▒, portakal, k─▒rm─▒z─▒ renklerin bir kar─▒┼č─▒m─▒ oldu─čunu kan─▒tlad─▒. ├çal─▒┼čmalar─▒n─▒ 1687ÔÇÖde Do─ča Felsefesinin Matematik ─░lkeleri (Prlncipla) ad─▒yla yay─▒mlad─▒. Hayat─▒ hakk─▒nda ├žok fazla bilgi bulunmamaktad─▒r. Sisam adas─▒nda okumu┼č, M─▒s─▒r ve BabilÔÇÖde bir s├╝re ya┼čad─▒ktan sonra ├╝lkesine d├Ânm├╝┼čt├╝r. ├ťlkesinde g├Ârd├╝─č├╝ bask─▒lardan ka├žarak ─░talyaÔÇÖn─▒n Kroton kentine gelmi┼č ve burada bir okul a├žm─▒┼čt─▒r. M├ľ 6.Y├╝zy─▒lda d├╝nyan─▒n G├╝ne┼č etraf─▒nda d├Ând├╝─č├╝ fikrini ortaya koydu─čunda b├╝y├╝k tepkilerle kar┼č─▒la┼čm─▒┼čt─▒r. Do─čada meydana gelen her olay─▒n matematiksel olarak a├ž─▒klanabilece─čine inan─▒yordu. Ortaya koydu─ču fikirlerden rahats─▒z olanlar taraf─▒ndan M├ľ500 y─▒llar─▒nda e─čitim verdi─či okulunda ├Â─črencileriyle yak─▒larak ├Âld├╝r├╝lm├╝┼čt├╝r.

HEKATUS:
M─▒s─▒r ve Asya’da incelemeler yapm─▒┼čt─▒r. Yery├╝z├╝n├╝n Tan─▒m─▒ veya D├╝nyan─▒n etraf─▒nda yolculuk (Periegesis veya Periodos Ges) adl─▒ eserlerinde, Hazar denizinin okyanusa a├ž─▒ld─▒─č─▒n─▒, Nil nehrinin g├╝neydeki bir okyanustan geldi─čini ve d├╝nyan─▒n ├╝├ž k─▒tadan olu┼čtu─čunu savunmu┼čtur. ( Afrika, Asya, Avrupa )

ANAKS─░MENES: (M.├ľ. 550 ÔÇô 480)
Yery├╝z├╝n├╝ bir dikd├Ârtgene benzeterek, dairesel bir denizin onu ├ževreledi─čini savunmu┼čtur. Gecelerin y├╝ksek da─člar─▒n g├╝ne┼č ─▒┼č─▒nlar─▒n─▒ engellemesiyle olu┼čtu─čun inanmaktayd─▒. G├╝ne┼č ve ay ile di─čer y─▒ld─▒zlar aras─▒nda ilk kez olarak bir ay─▒r─▒m yapm─▒┼č, g├╝ne┼čin kendi ─▒┼č─▒─č─▒na sahip oldu─ču yerde, ay da dahil olmak ├╝zere, di─čer g├Âk cisimlerinin g├╝ne┼čin ─▒┼č─▒─č─▒n─▒ yans─▒tt─▒─č─▒n─▒ s├Âylerken, g├╝ne┼č ve ay tutulmalar─▒na ili┼čkin olarak da do─čru bir a├ž─▒klama getirmi┼čtir.

M─░LETOSÔÇÖLU ANAKS─░MANDROS: (M.├ľ. 610ÔÇô545)
Milattan ├Ânce 610 y─▒l─▒nda Miletos’ta do─čan Yunan do─ča filozofu Anaksimandros, astronominin kurucusu ve ilk kez bir kozmoloji ya da d├╝nya ├╝zerine sistematik felsefe g├Âr├╝┼č├╝ getiren filozof kabul edilir. Ona g├Âre de her ┼čeyin k├Âkeninde sonsuzluk (Aperion) vard─▒. Yer k├╝renin uzayda di─čer b├╝t├╝n nesnelerden e┼čit uzakl─▒kta hi├žbir yere ba─čl─▒ olmadan y├╝zd├╝─č├╝ne inan─▒yordu. Duyular─▒m─▒zla alg─▒lad─▒─č─▒m─▒z kadar─▒yla yer k├╝renin y├╝zeyi engebeli ama b├╝t├╝n olarak d├╝┼č├╝n├╝ld├╝─č├╝nde d├╝zd├╝ bu nedenle Anaksimandros yer k├╝renin davul bi├žiminde oldu─čunu ileri s├╝rd├╝ ve bu ger├žekten yola ├ž─▒karak davulun ├Âteki y├╝z├╝nde ya┼čayan insanlar olabilirdi. Anaksimandros karalar ile okyanus s─▒n─▒r─▒n─▒ ├žizen ilk insand─▒. D├╝zenli ve anla┼č─▒l─▒r bir evreni ifade etmek i├žin ilk defa kozmos s├Âzc├╝─č├╝n├╝ kullanm─▒┼čt─▒r. Tutulmalardan yararlanarak G├╝ne┼čÔÇÖin yar─▒├žap─▒n─▒n Yer yar─▒├žap─▒n─▒n 27 kat─▒ oldu─čunu tahmin etmi┼čtir. Ona g├Âre G├╝ne┼čÔÇÖin YerÔÇÖe olan uzakl─▒─č─▒ G├╝ne┼č ├žap─▒n─▒n 27 kat─▒ idi. AyÔÇÖ─▒n uzakl─▒─č─▒n─▒ ise Yer yar─▒├žap─▒n─▒n 19 kat─▒ olarak hesaplam─▒┼čt─▒r. ├çok seyahat yapm─▒┼č ve bir D├╝nya haritas─▒ ├žizmi┼čtir. Yunan d├╝nyas─▒n─▒ bu haritan─▒n ortas─▒na koymu┼č, Avrupa ve Asya’y─▒ ise onun ├ževresine yerle┼čtirmi┼čtir. Anaksimandros’a g├Âre, b├╝t├╝n kara kitlesini okyanus denilen b├╝y├╝k bir deniz ku┼čatm─▒┼čt─▒r. Anaksimandros’a g├Âre insan, bal─▒ktan gelir; ├ž├╝nk├╝ bal─▒─č─▒n k├Âkeni insanlar─▒nkinden daha kolay a├ž─▒klanabilmektedir. Bu bak─▒mdan Anaksimandros, evrim kuramlar─▒n─▒n ├Ânc├╝lerinden say─▒labilir.

KSENEFON:
Anabasis (Onbinlerin D├Ân├╝┼č├╝) adl─▒ eserinde AnadoluÔÇÖnun n├╝fus ├Âzellikleri, co─črafyas─▒, gelenek ve g├Ârenekleri hakk─▒nda bilgiler vermektedir. Anabasis yedi kitaptan olu┼čmaktad─▒r. Eser an─▒ defteri bi├žiminde kronolojik bir d├╝zen izlemi┼čtir. ├çizdi─či harita M├ľ 5. y├╝zy─▒l─▒n en detayl─▒ haritas─▒ olarak kabul edilmektedir.

─░ZN─░K’L─░ (N─░CEA) H─░PPARCHUS: (─░├ľ 160ÔÇô 125)
Hipparchus, geli┼čtirdi─či trigonometri y├Ântemleriyle bir├žok y─▒ld─▒z─▒n konumunu belirledi. G├Âk haritalar─▒ i├žin ortografik projeksiyonu (G├Âz merkezi sonsuzdad─▒r. Projeksiyon d├╝zlemi D├╝nya merkezindedir. Projeksiyon ├žizgileri birbirine paralel olarak bu d├╝zleme diktir). ─░lk ortaya atan ki┼čidir. 850 y─▒ld─▒z─▒ i├žeren bir katalog haz─▒rlayarak, bu y─▒ld─▒zlar─▒ parlakl─▒─č─▒na g├Âre alt─▒ s─▒n─▒fa ay─▒rd─▒. Ekinokslar─▒n devinme(hareket) olgusunu ortaya koydu. G├╝ne┼č ve Ay─▒n uzakl─▒─č─▒n─▒ hesaplam─▒┼čt─▒r. Enlem ve boylam daireleriyle, D├╝nya’daki herhangi bir noktan─▒n konumunu belirtme y├Ântemini bulmu┼čtur.

FR─░EDR─░CH RATZEL: (1844 ÔÇô 1904)
Antropoco─črafya
Politik Co─črafya
─░nsan ve ├ževre aras─▒ndaki ili┼čkileri ele alarak bu konudaki ilk olma ├Âzelli─čine sahip olan Be┼čer├« Co─črafya (Antropoco─črafya) adl─▒ eseri meydana getirerek, Be┼čer├« co─črafyan─▒n geli┼čimine ├Ânemli katk─▒lar sa─člam─▒┼čt─▒r.Friedrich Ratzel, Siyas├« Co─črafya ak─▒m─▒n─▒n kurucusu olarak kabul edilir. Ona g├Âre devlet, bir h├╝creden meydana gelen bir organizmad─▒r. Devlet, geli┼čme ve yay─▒lmay─▒ arzu eder. Devletin yay─▒lmac─▒ politikas─▒, ilkel ve k├╝├ž├╝k devletlere d─▒┼čar─▒dan istil├ó yoluyla m├╝mk├╝n olur. T├╝m ├žal─▒┼čmalar─▒nda yay─▒lmac─▒ ve s├Âm├╝rgecilik ruhunu a├ž─▒k├ža ortaya koymu┼čtur. ÔÇśÔÇÖPolitik Co─črafya – Devletler, M├╝nakal├ót ve Harp Co─črafyas─▒ÔÇÖÔÇÖ(1897) eserinde savundu─ču jeopolitik ve siyas├« g├Âr├╝┼čler, HitlerÔÇÖin d├╝nya egemenli─či politikas─▒n─▒n olu┼čumunda etkili olmu┼čtur.

Ali KU┼×├çU: ( … ÔÇö 1474)
XV. y├╝zy─▒l ba┼člar─▒nda, Semerkand’da do─čmu┼čtur. Babas─▒ Muhammed, ├╝nl├╝ T├╝rk Sultan─▒ ve astronomu Ulu─č BeyÔÇÖin ku┼č├žusu oldu─ču i├žin, ailesi ÔÇśKu┼č├žuÔÇÖ lakab─▒yla me┼čhur oldu. ─░stanbul’un enlem ve boylam─▒n─▒ ├Âl├žerek g├╝ne┼č saatleri yapm─▒┼čt─▒r. Astronomi ve matematik konusunda iki ├Ânemli eseri vard─▒r.

FETH─░YE: Astronomi kitab─▒d─▒r. Otlukbeli Sava┼č─▒ndan sonra Fatih’e sunulmu┼čtur. ├ť├ž b├Âl├╝mden olu┼čmaktad─▒r;
1.B├Âl├╝m: Gezegenlerin hareketlerinden bahsedilmektedir.
2.B├Âl├╝m: Yer’in ┼čekli ve iklim konusundad─▒r.
3.B├Âl├╝m: YerÔÇÖe ili┼čkin ├Âl├ž├╝leri ve gezegenlerin uzakl─▒klar─▒ ├╝zerinde durmaktad─▒r. Bu eser ├Âzellikle medreselerde ├Â─čretim amac─▒yla haz─▒rlanm─▒┼čt─▒r. Di─čer eseri ÔÇśÔÇÖMuhammediye ÔÇśÔÇÖad─▒n─▒ verdi─či matematik kitab─▒d─▒r. Ali Ku┼č├žu 1474ÔÇÖte ─░stanbulÔÇÖda vefat etti.

CARL R─░TTER: (1779ÔÇô1859)
Carl Ritter Be┼čeri co─črafyan─▒n kurucusu olarak kabul edilmektedir. Co─črafyac─▒ kimli─či yan─▒nda tarih├ži ve felsefeci olarak tan─▒nm─▒┼čt─▒r. Co─črafya ─░lminde Tarihi Esaslar adl─▒ eserinde, Be┼čer├« Co─črafyay─▒ tan─▒mlarken, ├ževre ve insan aras─▒ndaki ili┼čkileri inceleyen bilim olarak ifade etmi┼čtir. Be┼čeri incelemelerde insan ve ├ževrenin ayn─▒ oranda etkili oldu─čunu bu nedenle sadece birisine a─č─▒rl─▒k vermenin do─čru olmad─▒─č─▒n─▒ savunmu┼čtur. Tarihi olaylar─▒n a├ž─▒klanmas─▒ s─▒ras─▒nda co─črafi ├ževre ┼čartlar─▒n─▒n dikkate al─▒nmas─▒ gerekti─čini ifade etmi┼čtir. Bu nedenlerle tarih ve co─črafya bilimlerinin birbirini tamamlayan bilimler oldu─čunu vurgulam─▒┼čt─▒r.

─░BN BATUTA: (1303ÔÇô1384)
FasÔÇÖta do─čdu. D├Ânemin, en ├╝nl├╝ gezginidir. Kuzey Afrika k─▒y─▒lar─▒, Suriye, Mekke, Mezopotamya, Yemen, K─▒z─▒ldeniz k─▒y─▒lar─▒, M─▒s─▒r, Filistin, Anadolu, Balkanlar, G├╝ney Rusya, Bat─▒ T├╝rkistan, Hindistan ve ├çinÔÇÖe yapt─▒─č─▒ gezilere ili┼čkin bilgileri ÔÇśÔÇÖ─░bn Batuta SeyahatnamesiÔÇÖÔÇÖ adl─▒ eserinde toplam─▒┼čt─▒r. Eserde gezdi─či alanlardaki toplumsal yap─▒lar─▒, zenginlik kaynaklar─▒n─▒, din, dil ve gelenek gibi ├Âzellikleri anlatm─▒┼čt─▒r. Eser ilgili alanlar─▒n be┼čeri ve ekonomik co─črafya ├Âzelliklerini ele alm─▒┼č bu anlamda Be┼čeri ve Ekonomik bir inceleme i├žermektedir.

─░BN HALDUN: (1332ÔÇô1406)
TunusÔÇÖta do─čmu┼čtur. Orta ├ça─čÔÇÖda ─░slam D├╝nyas─▒ÔÇÖn─▒n en ├╝nl├╝ gezginlerindendir.En ├Ânemli eseri Kitap El-─░bar (─░bret Verici Kitap)ÔÇÖd─▒r.Berberi topluluklar─▒n─▒n ve ─░slam ─░mparatorluklar─▒n─▒n ─░slam ├Âncesindeki sosyal-ekonomik ├Âzellikleri hakk─▒nda bilgi vermektedir.─░nceleme alan─▒na ili┼čkin jeopolitik ve siyasi co─črafya bililerine yer vermektedir.

MESUD─░(EBU’L HASAN EL-MESUD─░):
Do─čum ve ├Âl├╝m tarihi kesin olarak bilinmemektedir. Ba─čdatÔÇÖta do─čmu┼čtur. IX. y├╝zy─▒lda ya┼čad─▒─č─▒ ve 957 y─▒l─▒nda ├Âld├╝─č├╝ tahmin edilmektedir. ─░ran, Hindistan, ├çinhindi, Seylan, Kafkasya, Do─ču Anadolu, Bat─▒ T├╝rkistan, Suriye, M─▒s─▒r, Libya, Tunus, Cezayir, Fas ve ─░spanya gibi alanlar─▒ gezmi┼č bu alanlara ili┼čkin g├Âzlemlerini ÔÇśÔÇÖAl M├╝ruc Al ZekhbÔÇÖÔÇÖ (Alt─▒n ├çay─▒rlar) adl─▒ eserinde anlatm─▒┼čt─▒r.

─░DR─░S─░:
Orta ├ça─č Arap co─črafyac─▒s─▒d─▒r. 1099 do─čdu. Akdeniz Havzas─▒ ├╝lkelerini, Fransa ve ─░ngiltereÔÇÖyi dola┼čt─▒ktan sonra Sicilya Kral─▒ II. RuggieroÔÇÖnun saray─▒na yerle┼čti. En ├Ânemli eseri Libro del Re Ruggiero (Kral RuggieroÔÇÖnun Kitab─▒) adl─▒ eseridir. Bu eserde Rusya, Almanya, ─░skandinavya, Hint okyanusu k─▒y─▒lar─▒ ve Afrika hakk─▒nda bilgiler vermektedir. Bir D├╝nya Haritas─▒ haz─▒rlayarak bu kitab─▒na koymu┼čtur.

Bir ├Ânceki yaz─▒m─▒z olan Co─črafi Bilgi Sistemi (CBS/GIS) ve Bile┼čenleri ba┼čl─▒kl─▒ makalemizi de okuman─▒z─▒ ├Âneririz.

Yazar Hakk─▒nda

Co─črafya hayata bak─▒┼č a├ž─▒m, hayat felsefem..

Cevap Yaz