Yerle┼čme Doku ve Tipleri

0

YERLE┼×ME DOKU VE T─░PLER─░
Yerle┼čme s─▒n─▒fland─▒rmas─▒ tart─▒┼čmaya a├ž─▒k bir konudur. Tan─▒mlama i├žin kullan─▒lan fonksiyonel ├Âl├ž├╝tler ya da yerle┼čme ┼čeklinin g├Âr├╝n├╝mleri, betimlemede s─▒n─▒rl─▒ oranda de─čer ta┼č─▒maktad─▒r. Bunun yan─▒nda s─▒n─▒fland─▒rmalar─▒n kal─▒c─▒ olduklar─▒ da ileri s├╝r├╝lemez. ├ç├╝nk├╝ yerle┼čmelerin nitelikleri de─či┼čebilir. Yerle┼čme s─▒n─▒fland─▒rmas─▒nda kullan─▒lan terimlerin ├╝zerinde tam bir uzla┼čma sa─članamad─▒─č─▒ a├ž─▒kt─▒r. K─▒rsal, kentsel, end├╝striyel, toplu, da─č─▒n─▒k ve pl├ónl─▒ gibi terimler, farkl─▒ insanlar taraf─▒ndan de─či┼čik ┼čekillerde yorumlanabilmektedir. Yine de yerle┼čmeler, b├╝y├╝kl├╝kleri, i┼člevleri, ┼čekilleri, lokasyonlar─▒, ya┼člar─▒, sahip olduklar─▒ konutlar─▒n yap─▒ malzemeleri ve k├╝lt├╝rel nitelikleri bak─▒m─▒ndan s─▒n─▒fland─▒r─▒labilirler ve b├╝t├╝n bunlar do─čal olarak bir├žok amaca hizmet edebilir. Ancak T├╝rkiyeÔÇÖde yayg─▒n olarak kullan─▒lan ayr─▒m; kentsel yerle┼čmeler ve k─▒rsal yerle┼čmeler ┼čeklindedir.

1. KIRSAL YERLE┼×MELER
Kentsel yerle┼čim alan─▒ d─▒┼č─▒nda kalan tarlalar, ba─č-bah├želer, ormanlar, otlaklar, k─▒rsal konutlar ve bo┼č arazi kullan─▒m ├Âzelli─či bulunan yerlere k─▒r denir. Bu ├Âzellikteki alanlarda ge├žimini daha ├žok tar─▒m, hayvanc─▒l─▒k ve ormanc─▒l─▒k ile sa─člayanlar─▒n olu┼čturduklar─▒ k├Ây ve k├Ây alt─▒ yerle┼čmelerine k─▒rsal yerle┼čme ad─▒ verilir. K─▒rsal alanlarda en b├╝y├╝k yerle┼čme birimleri k├Âyler olup k├Âyden daha k├╝├ž├╝k yerle┼čim birimleri de bulunur (Kom, yayla, mezra, kom gibi).

K─▒rsal Yerle┼čmeler S├╝reklili─čine G├Âre ─░kiye Ayr─▒l─▒r:
a- Kal─▒c─▒ k─▒rsal yerle┼čmeler (mahalle, divan, mezra, ├žiftlik)
b- Ge├žici k─▒rsal yerle┼čmeler (yayla, kom, a─č─▒l, oba, yazl─▒k, site)

K─▒r yerle┼čmelerinin ortak ├Âzellikleri:
ÔÇó N├╝fus say─▒lar─▒ ve yo─čunluklar─▒ azd─▒r.
ÔÇó Ekonomileri tar─▒m ve hayvanc─▒l─▒─ča dayan─▒r.
ÔÇó Yay─▒ld─▒klar─▒ alanlar dard─▒r.
ÔÇó Sosyal dayan─▒┼čma ve i┼čbirli─či kuvvetlidir.
ÔÇó S─▒n─▒rlar─▒ ve ortak mallar─▒ vard─▒r.
ÔÇó Baz─▒lar─▒ ge├žici yerle┼čmeler olup ├Âzel m├╝lkiyet alanlar─▒ vard─▒r.
ÔÇó K├Âylerde mesleki farkl─▒l─▒k az, etnik yap─▒ bak─▒m─▒ndan sade yap─▒dad─▒r.

a) K├Ây Yerle┼čmeleri
K├Âyler; cami, okul, otlak, batakl─▒k, yayla ve orman gibi ortak mallar─▒ olan, toplu ya da da─č─▒n─▒k olarak insanlar─▒n tarlalar─▒, ba─člar─▒ ve bah├želeriyle birlikte olu┼čturduklar─▒ yerle┼čmelerdir. ├ťlkemizde k─▒r yerle┼čmelerinin en b├╝y├╝─č├╝d├╝r. T├╝rkiyeÔÇÖde ki en k├╝├ž├╝k y├Ânetim birimi olan k├Ây├╝n y├Ânetiminin ba┼č─▒nda muhtar bulunur. N├╝fus genellikle 2000 ÔÇśden azd─▒r. K─▒rsal yerle┼čmelerin en b├╝y├╝k olan─▒d─▒r.

b) K├Ây Alt─▒ Yerle┼čmeleri
K├Ây alt─▒ yerle┼čmesi tek ev ile k├Ây aras─▒nda ge├ži┼č tipidir. Bu yerle┼čme tipinin ortaya ├ž─▒kmas─▒nda; engebeli yerlerde tar─▒m topraklar─▒n─▒n par├žalanm─▒┼č olmas─▒, tar─▒m arazilerinin birbiri┬Čne uzak olmas─▒, hayvanlar i├žin otlak ve bar─▒nak temini, devlet arazilerinin ├Âzellikle ormanlar─▒n topraks─▒z ailelerce kullan─▒lmas─▒ etkili olmu┼čtur. Mahalle, oba, kom, yayla, mezra, divan, ├žiftlik, a─č─▒l, gibi ├že┼čitleri vard─▒r.

K├Ây Alt─▒ Yerle┼čmelerini Olu┼čturan Sebepler:
ÔÇó Kalabal─▒k ailelerden ka├žarak ba─č─▒ms─▒z ya┼čama iste─či
ÔÇó Aileler aras─▒nda ├ž─▒kan anla┼čmazl─▒klar
ÔÇó Tar─▒m arazilerinin yetersiz ve birbirinden uzakta olmas─▒
ÔÇó Hayvanlara otlak ve bar─▒nak temini
ÔÇó Devlete ait arazilerin ├Âzellikle orman alanlar─▒n─▒n toprak kazanmak amac─▒yla yerle┼čme yap─▒lmas─▒.

c) Kasaba (Belde) Yerle┼čmeler
K├Ây ile kent aras─▒nda ge├ži┼č ├Âzelli─či g├Âsterir. Ekonomik etkinlikler y├Ân├╝yle k├Âye benzer. Fakat k├Âylerden farkl─▒ olarak baz─▒ el sanatlar─▒ ve meslekler (demircilik, marangozluk, ayakkab─▒ tamircili─či vb.) geli┼čmi┼čtir. Kasabalar ├ževre k├Âylerin pazar─▒ durumundad─▒r. N├╝fus, 2000 ile 10.000 aras─▒ndad─▒r. K─▒r yerle┼čmelerinde farkl─▒ dokular g├Âze ├žarpar. Her yerle┼čmenin kuruldu─ču yerin co─črafi ├Âzelli─či farkl─▒d─▒r.

2. KENTSEL YERLE┼×MELER

Di─čer yerle┼čmelere g├Âre n├╝fus bak─▒m─▒ndan daha kalabal─▒k, insanlar─▒n b├╝y├╝k bir k─▒sm─▒n─▒n tar─▒m ve hayvanc─▒l─▒k faaliyetleri d─▒┼č─▒nda ├žal─▒┼čt─▒klar─▒ n├╝fusu olduk├ža kalabal─▒k olabilen yerle┼čmelerdir. ┼×ehir yerle┼čmelerini k─▒r yerle┼čmelerinden ay─▒ran en ├Ânemli ├Âzellikler; n├╝fusun fazlal─▒─č─▒, yerle┼čim alan─▒n─▒n geni┼čli─či; ├žal─▒┼čan insanlar─▒n sanayi, e─čitim, ticaret ve y├Ânetim gibi ekonomik faaliyetlerde ├žal─▒┼čmalar─▒d─▒r. Kentler, n├╝fus miktarlar─▒na ve ekonomik fonksiyonlar─▒na g├Âre ikiye ayr─▒l─▒r:

a. N├╝fuslar─▒na G├Âre Kentler
K├╝├ž├╝k kentler: N├╝fusu 10.001 ile 100.000 aras─▒ndad─▒r.
Orta b├╝y├╝kl├╝kteki kentler: N├╝fusu 100.001 ile 500.000 aras─▒ndad─▒r.
B├╝y├╝k kentler: N├╝fusu 500.001 ile 1.000.000 aras─▒ndad─▒r.
Metropoliten kentler: N├╝fusu 1.000.000 ÔÇśdan fazlad─▒r.

b. Fonksiyonlar─▒na G├Âre Kentler
┼×ehirlerin s─▒n─▒fland─▒r─▒lmas─▒nda; ┼čehirde h├ókim olan ekonomik ve k├╝lt├╝rel etkinlik kollar─▒ dikkate al─▒n─▒r. Bu etkinlikleri; tar─▒m, ticaret, sanayi ve turizm gibi baz─▒ ekonomik i┼člevler ile idar├«, asker├«, k├╝lt├╝rel ve sanatsal etkinlikler olu┼čturur.

DOKUSUNA G├ľRE YERLE┼×MELER

a) Toplu Yerle┼čmeler
Toplu yerle┼čme tipinde evler birbirine yak─▒n in┼ča edilmi┼čtir. Ova ve platolarda yer alan k├Âyler genellikle toplu yerle┼čme ├Âzelli─či g├Âsterir. Toplu yerle┼čmeler; G├╝neydo─ču Anadolu, ─░├ž Anadolu, Marmara ve Ege B├ÂlgeleriÔÇÖnde yayg─▒nd─▒r. Toplu yerle┼čmeyi ortaya ├ž─▒karan en ├Ânemli fakt├Âr su kaynaklar─▒n─▒n yetersizli─čidir.
toplu-yerle┼čmeler

b) Da─č─▒n─▒k Yerle┼čmeler
Da─č─▒n─▒k yerle┼čme tipinde ise evler, birbirine uzak in┼ča edilmi┼čtir. Evler aras─▒ndaki uzakl─▒k, birka├ž y├╝z metreden birka├ž kilometreye kadar de─či┼čebilmektedir. Arazinin ├žok engebeli, tar─▒m alanlar─▒n─▒n k├╝├ž├╝k ve par├žal─▒ oldu─ču alanlarda da─č─▒n─▒k yerle┼čme yayg─▒nd─▒r. Da─č─▒n─▒k yerle┼čmeler daha ├žok Karadeniz (├Âzellikle Do─ču Karadeniz B├Âl├╝m├╝), Akdeniz ve Do─ču Anadolu B├ÂlgeleriÔÇÖnin baz─▒ kesimlerinde g├Âr├╝l├╝r. Bu tip k├Âylerimizde ba┼čl─▒ca ge├žim kaynaklar─▒: bah├žecilik ve hayvanc─▒l─▒kt─▒r.
da─č─▒n─▒k-yerle┼čme

c) ├çizgisel Yerle┼čmeler
Bir akarsu ya da bir yol boyunca kurulmu┼č yerle┼čmelerdir.
├žizgisel-yerle┼čmeler

d) Dairesel Yerle┼čmeler
D├╝z bir arazide veya ovada kurulan dairesel ┼čekle sahip yerle┼čmelere dairesel yerle┼čme denir.
dairesel-yerle┼čmeler

e) K─▒y─▒ Boyu Yerle┼čmeler
Genel olarak deniz, g├Âl k─▒y─▒lar─▒nda k─▒y─▒ boyuna kurulan yerle┼čmelere k─▒y─▒ boyu yerle┼čme denir.
k─▒y─▒-boyu-yerle┼čmeler

Kaynak: Co─črafya Hocas─▒

Bir ├Ânceki yaz─▒m─▒z olan Be┼čeri Dokular ba┼čl─▒kl─▒ makalemizi de okuman─▒z─▒ ├Âneririz.

Yazar Hakk─▒nda

Co─črafya hayata bak─▒┼č a├ž─▒m, hayat felsefem..

Cevap Yaz