R├╝zgarlar

0

R├╝zgarlar

YERY├ťZ├ťNDE ESEN BA┼×LICA R├ťZGARLAR

s├╝rekli-r├╝zgarlar

1) S├ťREKL─░ R├ťZG├éRLAR

Yery├╝z├╝ndeki s├╝rekli al├žak bas─▒n├ž ve y├╝ksek bas─▒n├ž ku┼čaklar─▒ aras─▒nda, y─▒l boyunca esen r├╝zg├órlara s├╝rekli r├╝zg├órlar denir. Bu r├╝zg├órlar okyanus ak─▒nt─▒lar─▒na y├Ân verir ve yery├╝z├╝n├╝n geni┼č alanl─▒ iklimlerin (makroklima) ├╝zerinde etkili olurlar.

a) Alize Rüzgârları
Her iki yar─▒m k├╝renin 30┬░ DYBÔÇÖden EkvatorÔÇÖdaki TABÔÇÖye do─čru esen r├╝zg├órlara alize r├╝zg├órlar─▒ denir.
Yerden y├╝kseklerde, EkvatorÔÇÖdan 30┬░ enlemlerine esen r├╝zg├órlara da ters alize denir. Bu r├╝zg├órlar d├Ânenceler civar─▒nda merkezka├ž─▒n etkisiyle hem bu enlemlerde bas─▒nc─▒n artmas─▒na (30┬░ DYB) hem de ├ž├Âllerin olu┼čmas─▒na neden olurlar.

├ľzellikleri:
ÔÇó Her iki yar─▒m k├╝redeki 30┬░ DYBÔÇÖden EkvatorÔÇÖdaki TABÔÇÖye do─čru esen r├╝zg├órlard─▒r.
ÔÇó Tropikal ku┼čakta etkili olan r├╝zg├órlard─▒r.
ÔÇó Tropikal ku┼čak karalar─▒n─▒n do─čusuna s├╝rekli olarak ya─č─▒┼č b─▒rak─▒rlar.
ÔÇó D├╝nyaÔÇÖn─▒n ekseni etraf─▒ndaki hareketinden dolay─▒ y├Ânleri sapmaya u─črar, Kuzey Yar─▒m K├╝reÔÇÖde kuzeydo─čudan, G├╝ney Yar─▒m K├╝reÔÇÖde g├╝neydo─čudan eserler.
ÔÇó Alizeler 30┬░ enlemlerinden do─čarken ├ž├Âllerden ba┼člam─▒┼č olurlar. Yani ba┼člang─▒├žta ├žok s─▒cak ve kuru iken, okyanuslar ├╝zerinden ge├žerken bol miktarda okyanus nemini alarak EkvatorÔÇÖa ula┼č─▒rlar. Bunun sonucunda da EkvatorÔÇÖa okyanus nemini getirerek, ekstra nem kazand─▒rm─▒┼č olurlar.
ÔÇó EkvatorÔÇÖun (Ekvatoral iklimin) bol miktarda ve d├╝zenli ┼čekilde ya─č─▒┼č almas─▒nda Alize r├╝zg├órlar─▒n─▒n katk─▒lar─▒ b├╝y├╝kt├╝r.
ÔÇó S─▒cak ekvatoral okyanus sular─▒n─▒ harekete ge├žirerek, s─▒cak okyanus ak─▒nt─▒lar─▒n─▒ ba┼člat─▒r─▒rlar.
ÔÇó Okyanusta ayn─▒ y├Ânde estikleri i├žin yelkenli gemilerin h─▒z─▒n─▒ artt─▒r─▒r. Bu nedenle Kristof Kolomb bu r├╝zg├órlara ticaret r├╝zg├órlar─▒ ad─▒n─▒ vermi┼čtir.

b) Batı Rüzgârları
Alizelerde oldu─ču gibi Bat─▒ r├╝zg├órlar─▒n─▒n da z─▒tt─▒ vard─▒r. Bat─▒ r├╝zg├órlar─▒na tersi y├Ânde esen y├╝ksek r├╝zg├órlara jet r├╝zg├órlar─▒ denir.

├ľzellikleri:
ÔÇó Her iki yar─▒m k├╝redeki 30┬░ DYBÔÇÖden 60┬░ DABÔÇÖye do─čru esen r├╝zg├órlard─▒r.
ÔÇó Orta ku┼čakta etkili olan r├╝zg├órlard─▒r.
ÔÇó Orta ku┼čak karalar─▒n─▒n bat─▒s─▒na s├╝rekli olarak ya─č─▒┼č b─▒rak─▒rlar.
ÔÇó Orta ku┼čak karalar─▒n─▒n bat─▒ k─▒y─▒lar─▒nda (├Ârne─čin, Bat─▒ AvrupaÔÇÖda) Il─▒man Okyanusal iklimin olu┼čmas─▒nda etkili olarak bol ve d├╝zenli ya─č─▒┼č b─▒rak─▒rlar.
ÔÇó Her iki yar─▒m k├╝renin 60┬░ enlemlerinde Kutup r├╝zg├órlar─▒ ile ├žarp─▒┼čarak cephe olay─▒n─▒ olu┼čtururlar.
ÔÇó D├╝nyaÔÇÖn─▒n ekseni etraf─▒ndaki hareketinden dolay─▒ y├Ânleri sapmaya u─črar, Kuzey Yar─▒m K├╝reÔÇÖde g├╝neybat─▒dan, G├╝ney Yar─▒m K├╝reÔÇÖde kuzeybat─▒dan eserler.
ÔÇó Alize r├╝zg├órlar─▒n─▒n ba┼člatt─▒─č─▒ s─▒cak okyanus ak─▒nt─▒lar─▒n─▒ (├ľrne─čin, Gulfstream ve Kuro┼čivo) y├╝ksek enlemlere ta┼č─▒rlar.

c) Kutup Rüzgârları
ÔÇó Her iki yar─▒m k├╝redeki 90┬░ TYBÔÇÖden 60┬░ DABÔÇÖye do─čru esen r├╝zg├órlard─▒r.
ÔÇó Kutup ku┼ča─č─▒nda etkili olan r├╝zg├órlard─▒r.
ÔÇó Her iki yar─▒m k├╝rede esi┼č y├Ânleri Alize r├╝zg├órlar─▒yla ayn─▒d─▒r.
ÔÇó So─čuk okyanus ak─▒nt─▒lar─▒n─▒ ba┼člat─▒rlar (├ľrne─čin, Labrador ve Oyo┼čivo)

r├╝zgarlar

2) MUSON R├ťZG├éRLARI
Musonlar, k─▒ta ve okyanuslar─▒n y─▒l i├žindeki farkl─▒ ─▒s─▒n─▒p, farkl─▒ so─čumalar─▒ sonucu k─▒ta ve okyanus aras─▒nda beliren bas─▒n├ž fark─▒ndan (Eksen e─čikli─či sonucu, ba┼čka bir ifadeyle D├╝nyaÔÇÖn─▒n y─▒ll─▒k hareketi sonucu) olu┼čan r├╝zg├órlard─▒r. G├╝neydo─ču AsyaÔÇÖda etkili olan r├╝zg├órlard─▒r. Ancak, Gine K├ÂrfeziÔÇÖnde, Madagaskar do─čusunda Orta Amerika (Meksika K├ÂrfeziÔÇÖnde) ve Kuzey AvustralyaÔÇÖda da g├Âr├╝l├╝rler. Bu r├╝zg├órlara mevsimlik r├╝zg├órlar da denir.

Muson r├╝zg├órlar─▒n─▒n esi┼č s├╝resi uzun (alt─▒┼čar ay) ve etki alanlar─▒ geni┼č olduklar─▒ i├žin iklimi etkilerler. Muson ikliminin olu┼čma nedeni bundan dolay─▒ muson r├╝zg├órlar─▒d─▒r.
Muson r├╝zg├órlar─▒ y├Ân de─či┼čtirmesi s─▒ras─▒nda (ilkbahar ve sonbahar) tayfun ad─▒ verilen tropikal siklonlar olu┼čturur ve G├╝neydo─ču AsyaÔÇÖda sel felaketlerine neden olurlar.

ÔÇó Yaz Musonlar─▒
Yaz─▒n karalar daha erken ─▒s─▒narak al├žak bas─▒n├ž, denizler ge├ž ─▒s─▒narak y├╝ksek bas─▒n├ž olu┼čtururlar. Bu nedenle, Yaz Musonlar─▒ denizden karaya do─čru eserler. Nemli olduklar─▒ i├žin karalara bol ya─č─▒┼č b─▒rak─▒rlar. Bu nedenle, yery├╝z├╝n├╝n en fazla ya─č─▒┼č alan yerleri G├╝neydo─ču Asya B├ÂlgesiÔÇÖdir.

muson-r├╝zgarlar─▒

ÔÇó K─▒┼č Musonlar─▒
K─▒┼č─▒n karalar ├žabuk so─čuyarak y├╝ksek bas─▒n├ž alan─▒n─▒, deniz sular─▒ daha s─▒cak olduklar─▒ndan al├žak bas─▒n├ž alan─▒n─▒ olu┼čtururlar. Bu nedenle, K─▒┼č Musonlar─▒ y├╝ksek bas─▒n├ž alan─▒ olan karalardan, al├žak bas─▒n├ž alan─▒ olan denize do─čru eserler. Karadan estikleri i├žin kuru ve serindirler. Ya─č─▒┼č getirmezler.

3) YEREL R├ťZGARLAR
Yerel ─▒s─▒nma ve so─čuma farkl─▒l─▒─č─▒na ba─čl─▒ olarak olu┼čan dar alanl─▒ ve k─▒sa s├╝reli bas─▒n├ž merkezleri aras─▒ndaki r├╝zg├órlard─▒r. Etki alanlar─▒ dar, esi┼č s├╝releri k─▒sa olup k─▒sa s├╝rede birbirinin tersi y├Ân├╝nde eserler.

a) Meltem Rüzgârları
Birbirine kom┼ču kara ve denizlerin ya da da─člarla vadilerin, g├╝n i├žinde farkl─▒ ─▒s─▒nmas─▒ ve so─čumas─▒ sonucu olu┼čan r├╝zg├órlard─▒r.

Meltem r├╝zg├órlar─▒ esi┼č s├╝releri k─▒sa (g├╝n i├žinde) ve etki alanlar─▒ dar olduklar─▒ i├žin sadece etkili olduklar─▒ sahalarda hava durumunu belirlerler.
Meltem r├╝zg├órlar─▒ esintisi ┼čeklinde serinletici r├╝zg├órlard─▒r. S─▒cakl─▒k art─▒r─▒c─▒, bo─čucu ya da ya─č─▒┼č getirici ├Âzellik g├Âstermezler.
─░zmir ├ževresinde deniz meltemine verilen isim imbat r├╝zg├ór─▒ d─▒r.

Meltem rüzgârları ikiye ayrılır:

Gündüz esen meltem rüzgârları:
ÔÇó Deniz meltemi
ÔÇó Vadi meltemi

Gece esen meltem rüzgârları:
ÔÇó Kara meltemi
ÔÇó Da─č meltemi

ÔÇó Kara ve Deniz Meltemleri
G├╝nd├╝z, kara hemen ─▒s─▒nd─▒─č─▒ i├žin al├žak bas─▒n├ž alan─▒na, denizler ge├ž ─▒s─▒nd─▒─č─▒ i├žin y├╝ksek bas─▒n├ž alan─▒na d├Ân├╝┼č├╝r. Bunun sonucunda r├╝zg├ór denizden karaya do─čru eser. Olu┼čan bu r├╝zg├óra deniz meltemi denir.
Gece, kara ├žabuk so─čudu─čundan y├╝ksek bas─▒n├ž alan─▒na, deniz daha s─▒cak oldu─čundan al├žak bas─▒n├ž alan─▒n─▒ d├Ân├╝┼č├╝r. Bunun sonucunda r├╝zg├ór karadan denize do─čru eser. Olu┼čan bu r├╝zg├óra kara meltemi denir.

deniz-meltemi

ÔÇó Da─č ve Vadi Meltemleri
G├╝nd├╝z, y├╝ksek yerler ├žabuk ─▒s─▒nd─▒─č─▒nda ve al├žak bas─▒n├ž, so─čuk olan ├žukur vadilerde ise y├╝ksek bas─▒n├ž olu┼čur. Bunun sonucunda r├╝zg├ór vadi i├žlerinden da─č─▒n yamac─▒ boyunca yukar─▒ya do─čru esen bu r├╝zg├órlara vadi meltemi denir.
Gece, y├╝ksek yerler daha ├žabuk so─čur ve y├╝ksek bas─▒n├ž, al├žak yerler ge├ž so─čur ve al├žak bas─▒n├ž alan─▒na d├Ân├╝┼č├╝r. Bunun sonucunda r├╝zg├ór da─č─▒n yama├žlar─▒ndan vadi i├žlerine do─čru eser. Da─člardan vadilere do─čru olu┼čan bu r├╝zg├órlara da─č meltemi denir.

da─č-vadi-meltemi

b) Sıcak Yerel Rüzgârlar

Sirokko: B├╝y├╝k Sahra ├ç├Âl├╝ÔÇÖnden Atlas ├╝lkeleri (Fas, Tunus ve Cezayir) ile LibyaÔÇÖdan AkdenizÔÇÖe eser. S─▒cak ve kuru olan bu r├╝zg├ór AkdenizÔÇÖi ge├žince nemlendi─či i├žin ─░spanya, Fransa ve ─░talya k─▒y─▒lar─▒nda s─▒cak, nemli ve bunalt─▒c─▒ etki yapar.

Hamsin: M─▒s─▒rÔÇÖdan AkdenizÔÇÖe esen B├╝y├╝k Sahra ├ç├Âl├╝ r├╝zg├ór─▒d─▒r. AnadoluÔÇÖnun g├╝neyine k─▒ble r├╝zg├ór─▒ olarak ula┼č─▒r.

K─▒ble: AnadoluÔÇÖda g├╝neyden esen r├╝zg├órd─▒r. KaradenizÔÇÖde al├žak bas─▒n├ž, Arabistan ve M─▒s─▒rÔÇÖda y├╝ksek bas─▒n├ž olu┼čtu─čunda ortaya ├ž─▒kar.

Lodos: G├╝neybat─▒dan esen nemli ─▒l─▒k r├╝zg├órd─▒r. Akdeniz, Ege ve Marmara B├Âlgelerinde etkili olurlar. Orta AkdenizÔÇÖde y├╝ksek bas─▒n├ž, Karadeniz ya da Hazar DeniziÔÇÖnde al├žak bas─▒n├ž olu┼čtu─ču zaman ortaya ├ž─▒kar.
├ľzellikleri:
ÔÇó Denizden esti─či i├žin ─▒l─▒k ve nemlidir.
ÔÇó Mente┼če Y├ÂresiÔÇÖne ve Bat─▒ Toroslara ya─č─▒┼č b─▒rak─▒r.
ÔÇó AnadoluÔÇÖda k─▒┼č─▒n esti─či zaman ayaz─▒ k─▒rarak havay─▒ yumu┼čat─▒r. Karlar─▒ eritir.

Ke┼či┼čleme (Samyeli): G├╝neydo─čudan esen kuru r├╝zg├órd─▒r. Yaz─▒n ├žok s─▒cak ve kuru esti─činden ├ž├Âl r├╝zg├órlar─▒na benzer. Suriye ├ç├ÂllleriÔÇÖnden AnadoluÔÇÖya esen samyeli kuzeybat─▒ya y├Âneldi─činde ke┼či┼čleme ad─▒n─▒ al─▒r. Yaz─▒n G├╝neydo─ču AnadoluÔÇÖnun s─▒cakl─▒k de─čerlerini artt─▒r─▒c─▒ etki yapar. Bu b├Âlgede tar─▒mda sulama ihtiyac─▒n─▒ artt─▒r─▒r.

F├Ân: Yatay y├Ânde hareket eden hava k├╝tleleri, ├Ânlerine ├ž─▒kan da─č yama├žlar─▒ boyunca y├╝kselir. Y├╝kselen hava k├╝tlesinin s─▒cakl─▒─č─▒, her 200 mÔÇÖde ortalama 1┬░C azal─▒r. Belirli bir y├╝kseltiden sonra, i├žindeki nem yo─čunla┼čma sonucunda ya─č─▒┼č olarak yere d├╝┼čer. Bu ┼čekilde yamac─▒ a┼čan hava k├╝tlesi di─čer yama├žta al├žal─▒rken her 100 mÔÇÖde ortalama 1┬░C ─▒s─▒n─▒r. B├Âylece ula┼čt─▒─č─▒ yerde s─▒cakl─▒─č─▒ artt─▒r─▒c─▒ etki yapar.
├ľzellikleri;
ÔÇó Kurutucu etki yaparlar.
ÔÇó K─▒┼č─▒n karlar─▒n erimesine ve dolay─▒s─▒ ile ├ž─▒─č ve sel bask─▒nlar─▒na neden olurlar.
ÔÇó Yaz─▒n bitkilerin kurumas─▒na yol a├žarlar.
ÔÇó D├╝nyaÔÇÖda en fazla ─░svi├žreÔÇÖdeki Alp Da─člar─▒ÔÇÖnda etkilidirler.
ÔÇó T├╝rkiyeÔÇÖde ise en fazla Do─ču Karadeniz (Do─ču Karadeniz Da─člar─▒) ve AkdenizÔÇÖde (Toros Da─člar─▒ÔÇÖnda) etkilidirler.
ÔÇó Yerel r├╝zg├órlar i├žinde s─▒cakl─▒k ├╝zerinmdeki etkisi enlemle a├ž─▒klanamayan tek r├╝zg├ór t├╝r├╝d├╝r.

f├Ân-r├╝zgar─▒

c) So─čuk Yerel R├╝zg├órlar

Y─▒ld─▒z: Kuzeyden eser. Karadeniz k─▒y─▒lar─▒nda serin ve nemlidir. ─░├ž Anadolu ve Akdeniz k─▒y─▒lar─▒nda yaz─▒n s─▒cak ve kuru, k─▒┼č─▒n so─čuk ve kuru eser.

Poyraz: Kuzeydo─čudan eser. Yaz Poyraz─▒ ve K─▒┼č Poyraz─▒ olmak ├╝zere ikiye ayr─▒l─▒r:
ÔÇó Yaz Poyraz─▒: Yaz─▒n eser. Karadeniz k─▒y─▒lar─▒nda serin ve nemlidir. Ege ve Akdeniz k─▒y─▒lar─▒na karadan esti─či i├žin s─▒cak ve kurudur.
ÔÇó K─▒┼č Poyraz─▒: Karadeniz k─▒y─▒lar─▒nda so─čuk nemli r├╝zg├órd─▒r. Anadolu i├žlerinde, Ege ve Akdeniz k─▒y─▒lar─▒nda so─čuk ve kuru eser.

Karayel: Kuzeybat─▒dan esen r├╝zg├órd─▒r. Orta Avrupa ya da Balkanlarda y├╝ksek bas─▒n├ž, Basra K├ÂrfeziÔÇÖnde ya da Do─ču AkdenizÔÇÖde al├žak bas─▒n├ž olu┼čursa ortaya ├ž─▒kar. Karadan esti─či i├žin kuru r├╝zg├órd─▒r. K─▒┼č─▒n so─čuk ve kurudur. AnadoluÔÇÖda s─▒cakl─▒klar─▒ d├╝┼č├╝rerek kar ya─č─▒┼č─▒na neden olur. ├çok kuru esti─činde ayaz etkisi yapar.

Mistral: FransaÔÇÖda Rhone VadisiÔÇÖnden AkdenizÔÇÖe eser.

Bora: Dalma├žya k─▒y─▒lar─▒ndan Adriyatik DeniziÔÇÖne eser. K─▒┼č─▒n etkilidir.

Etezyen: TrakyaÔÇÖdan Ege DeniziÔÇÖne eser. Yaz─▒n s─▒cak kuru ve k─▒┼č─▒n so─čuk kuru ├Âzellik kazanan yerel r├╝zg├órd─▒r.

Yerel-r├╝zgarlar

3) TROP─░KAL R├ťZG├éRLAR
Dar alanda h─▒zla d├Ânerek y├╝kselen al├žak bas─▒n├žl─▒ hava k├╝tlesine hortum denir. Bir y├Ârede hava ─▒s─▒narak h─▒zla y├╝kselirse ani olarak bas─▒n├ž d├╝┼čer. ├çevredeki hava, bu d├╝┼č├╝k bas─▒n├žl─▒ alana do─čru h─▒zla ilerlerse, merkezde kar┼č─▒la┼čan r├╝zg├órlar hortum bi├žiminde d├Ânerek y├╝kselir. Tropikal ku┼čakta 50 ile 200 enlemleri aras─▒nda b├╝y├╝k hortumlar g├Âr├╝l├╝r. Bunlara tropikal siklon denir. Hortumlar a─č─▒r cisimleri bile yerden kald─▒racak kadar g├╝├žl├╝ olabilir. Genellikle Amerika Birle┼čik DevletleriÔÇÖnin Teksas ve Illionis eyaletlerinde g├Âr├╝l├╝r.

Tayfun: AsyaÔÇÖda B├╝y├╝k Okyanus ve Hint OkyanusuÔÇÖnun k─▒y─▒lar─▒nda g├Âr├╝len b├╝y├╝k hortumlara denir. Hindistan, ├çin, Japonya ve FilipinlerÔÇÖde daha ├žok muson r├╝zg├órlar─▒n─▒n etkisiyle ilkbahar ve sonbahar aylar─▒nda g├Âr├╝l├╝r.

Hurricane: AmerikaÔÇÖn─▒n Atlas Okyanusu k─▒y─▒lar─▒nda ├Âzellikle Karayib DeniziÔÇÖnde, bu denizin kuzeyindeki K├╝ba ve Jamaika gibi Antil Adalar─▒ÔÇÖnda, bu adalar─▒ da i├žine alan Bermuda ┼×eytan ├ť├žgeni i├žinde etkili olur.

Tornado: AmerikaÔÇÖn─▒n B├╝y├╝k Okyanus k─▒y─▒lar─▒nda g├Âr├╝len bir hortumdur.

Kas─▒rgalar: F─▒rt─▒nalar─▒n ├žok ┼čiddetli halleridir. Saatteki h─▒z─▒ 300 km yi bulan ya─čmurlu f─▒rt─▒nalara kas─▒rga ad─▒ verilir. Kas─▒rgalar ise sadece suyun s─▒cak ve havan─▒n nemli oldu─ču tropikal okyanuslarda olu┼čur. Bir kas─▒rgan─▒n olu┼čabilmesi i├žin ├Âncelikle okyanus suyunun s─▒cakl─▒─č─▒n─▒n en az 27 C ÔÇÖa ula┼čmas─▒ gerekir. Su s─▒cakl─▒─č─▒ bu seviyeye geldi─činde, okyanus y├╝zeyindeki ─▒l─▒k ve nemli hava konveksiyon yoluyla y├╝kselmeye ba┼člar. Bu havan─▒n ├ževresinde girdap gibi d├Ânen g├╝├žl├╝ bir r├╝zg├ór olu┼čur. Ard─▒ndan ya─čmur bulutlar─▒ toplan─▒r ve f─▒rt─▒na patlar. F─▒rt─▒nan─▒n kas─▒rga say─▒lmas─▒ i├žin r├╝zg├ór─▒n en az 118 km/saatlik bir s├╝rate ula┼čmas─▒ gerekir. Kas─▒rga durgun bir merkezin ├ževresinde dev bir girdap gibi d├Âner. Kas─▒rgalar, hortumlara g├Âre ├žok daha geni┼č alanlara yay─▒l─▒r; daha uzun ├Âm├╝rl├╝ ve daha b├Âlgesel olup yava┼č hareket ederler.

Hortumun olu┼čma alanlar─▒:
ÔÇó Al├žal─▒c─▒ hava hareketlerinin g├Âr├╝lmedi─či s─▒cak ku┼čakta,
ÔÇó Muson b├Âlgelerinde, Mu┬Čson r├╝zg├órlar─▒n─▒n y├Ân de─či┼čtirdi─či ilkbahar ve sonbahar mevsiminde g├Âr├╝l├╝rler.

Kaynak: Co─črafya Hocas─▒

Bir ├Ânceki yaz─▒m─▒z olan R├╝zgarlar ve ├ľzellikleri ba┼čl─▒kl─▒ makalemizi de okuman─▒z─▒ ├Âneririz.

Yazar Hakk─▒nda

Co─črafya hayata bak─▒┼č a├ž─▒m, hayat felsefem..

Cevap Yaz