R├╝zgarlar ve ├ľzellikleri

0

R├╝zgarlar ve ├ľzellikleri

Y├╝ksek bas─▒n├ž alan─▒ndan al├žak bas─▒n├ž alan─▒na do─čru hareket eden, yatay y├Ânl├╝ hava hareketlerine r├╝zg├ór denir.

R├╝zg├ór─▒n ├Âzellikleri:
ÔÇó┬áH─▒z─▒
ÔÇó┬áY├Ân├╝
ÔÇó┬áFrekans

R├ťZG├éRIN HIZ ├ľZELL─░─×─░
Yatay hava hareketinin birim zamanda yapt─▒─č─▒ yer de─či┼čtirme hareketidir. R├╝zg├ór h─▒z─▒n─▒ ├Âl├žen alete anemometre denir. R├╝zg├ór─▒n h─▒z─▒ saniyede metre (m/sn) veya saatte kilometre (km/h) olarak ifade edilir. R├╝zg├órlar, h─▒zlar─▒na g├Âre hafif, orta ve ┼čiddetli olarak grupland─▒r─▒l─▒r.

R├ťZG├éRIN HIZINI ETK─░LEYEN FAKT├ľRLER

1. Bas─▒n├ž Fark─▒
R├╝zg├ór─▒n h─▒z─▒n─▒ belirleyen en ├Ânemli fakt├Ârd├╝r. Bas─▒n├ž fark─▒ fazla ise r├╝zg├ór h─▒zl─▒, bas─▒n├ž fark─▒ az ise r├╝zg├ór yava┼č eser. (dÔÇÖnin h─▒z─▒ > a,b,c,eÔÇÖnin h─▒z─▒ndan)

r├╝zgar-y├Ân├╝-h─▒z─▒

2. Bas─▒n├ž Merkezleri Aras─▒ndaki Uzakl─▒k
Bas─▒n├ž fark─▒ e┼čit ise r├╝zg├ór yak─▒n olan merkezler aras─▒nda h─▒zl─▒, uzak olan merkezler aras─▒nda ise yava┼č eser. (cÔÇÖnin h─▒z─▒, a ve bÔÇÖnin h─▒z─▒ndan fazlad─▒r)

3. D├╝nyaÔÇÖn─▒n Ekseni Etraf─▒ndaki Hareketi
R├╝zg├órlar─▒n y├Ân├╝nde, D├╝nyaÔÇÖn─▒n ekseni etraf─▒ndaki hareketine ba─čl─▒ olarak, sapmalar meydana gelir. Bu da r├╝zg├órlar─▒n hareket ettikleri mesafenin uzamas─▒na neden olur. Mesafenin artmas─▒ yery├╝z├╝ne olan s├╝rt├╝nmeyi artt─▒rd─▒─č─▒ndan h─▒z─▒nda da yava┼člamaya neden olur. (├ľrne─čin, dÔÇÖde r├╝zg├ór─▒n tireli ok do─črultusunda gitmesi gerekirken sapmaya u─črayarak h─▒z─▒ yava┼člamaktad─▒r.)

4. Yer ┼čekilleri
S├╝rt├╝nme r├╝zg├ór─▒n h─▒z─▒n─▒ azalt─▒r. Bu nedenle d├╝z ve bitki ├Ârt├╝s├╝nden yoksun alanlarda, denizlerde r├╝zg├órlar h─▒zl─▒ eserken, engebeli, da─čl─▒k alanlar ve bitki ├Ârt├╝s├╝nce zengin alanlarda yava┼č eserler.

Yerden yükseklerde rüzgârın hızı daha fazladır.
Nedenleri;
ÔÇó┬áY├╝kseldik├že havan─▒n yo─čunlu─ču azalmas─▒,
ÔÇó┬áYery├╝z├╝yle olan s├╝rt├╝nmenin azalmas─▒d─▒r.

R├ťZG├éRIN Y├ľN ├ľZELL─░─×─░
R├╝zg├ór─▒n y├Ân├╝ daima y├╝ksek bas─▒n├ž alan─▒ndan, al├žak bas─▒n├ž alan─▒na do─črudur.
R├╝zg├ór─▒n y├Ân├╝, geldi─či co─črafi y├Âne ya da yere g├Âre adland─▒r─▒l─▒r. R├╝zg├ór─▒n bulundu─čumuz yere do─čru geldi─či y├Âne r├╝zg├ór y├Ân├╝ denir. Bir yerde r├╝zg├ór─▒n en ├žok esti─či y├Âne ise h├ókim r├╝zg├ór y├Ân├╝ denir. R├╝zg├ór─▒n y├Ân├╝ yere ve zamana g├Âre de─či┼čir. Nedenleri:

ÔÇó┬áBas─▒n├ž Merkezlerinin Konumu
Bas─▒n├ž merkezlerinin birbirlerine g├Âre konumu r├╝zg├ór─▒n y├Ân├╝n├╝ belirler. Bas─▒n├ž merkezleri yer de─či┼čtirdik├že r├╝zg├ór─▒n y├Ân├╝ de de─či┼čir. (├ľrne─čin; kara ve deniz meltemleri). A┼ča─č─▒daki izobar haritas─▒nda r├╝zg├órlar─▒n farkl─▒ y├Ânlerde estikleri g├Âr├╝lmektedir. a kuzeydo─čuya, b do─čuya, c g├╝neydo─čuya, d g├╝neybat─▒ya ve eÔÇÖnin kuzeybat─▒ya do─čru hareket etmeleri bas─▒n├ž merkezlerinin konumlar─▒yla ilgilidir.

ÔÇó┬áD├╝nyaÔÇÖn─▒n Ekseni Etraf─▒ndaki Hareketi
R├╝zg├órlar, bas─▒n├ž merkezleri aras─▒ndaki en k─▒sa yolu izlemezler. D├╝nyaÔÇÖn─▒n kendi ekseni etraf─▒nda d├Ânmesi (bat─▒dan do─čuya do─čru) sonucunda r├╝zg├órlar─▒n y├Ânlerinde sapmalar meydana gelir. R├╝zg├órlar, Kuzey Yar─▒m K├╝reÔÇÖde sa─ča, G├╝ney Yar─▒m K├╝reÔÇÖde sola do─čru bir sapma yaparlar. Yandaki izobar haritas─▒nda b├╝t├╝n r├╝zg├órlar hareket y├Ânlerinin sa─č─▒na do─čru sapm─▒┼člard─▒r. B├Âylece bu b├Âlgenin Kuzey Yar─▒m K├╝reÔÇÖde oldu─ču anla┼č─▒lmaktad─▒r.

koriolis

D├╝nya, d├Ânen bir k├╝re oldu─ču i├žin ├╝zerinde serbest hareket eden r├╝zg├órlar─▒ sapt─▒rma g├╝c├╝ne sahiptir. Bu g├╝ce koriolis (merkezka├ž) denir. Koriolis, yer ├žekimi ile do─čru, D├╝nyaÔÇÖn─▒n d├Ân├╝┼č h─▒z─▒ (├žizgisel h─▒z) ile ters orant─▒l─▒d─▒r.

ÔÇó┬áYer ┼×ekilleri
Yer ┼čekilleri de r├╝zg├ór─▒n esi┼č y├Ân├╝n├╝ etkiler. Hava k├╝tleleri yer ┼čekillerinin uzan─▒┼č y├Ân├╝nde hareket ederler.
├ľrne─čin; a┼ča─č─▒daki izohips haritas─▒ndaki A noktas─▒, kuzey-g├╝ney y├Ânl├╝ bir vadide (oluk) bulunmaktad─▒r. A noktas─▒na en ├žok r├╝zg├ór─▒n (yer ┼čekillerinin r├╝zg├órlar─▒n y├Ân├╝n├╝ belirleme ├Âzelli─činden dolay─▒) kuzey-g├╝ney y├Ânl├╝ esmesi beklenir. B├Âylece bir yerin h├ókim r├╝zg├ór y├Ân├╝ne bakarak yer ┼čekillerinin uzan─▒┼č do─črultusu tahmin edilebilir.

izohips

R├ťZG├éRIN FREKANS ├ľZELL─░─×─░
Bir merkeze esen r├╝zg├ór─▒n birim zamanda (y─▒l, ay, g├╝n) esi┼č s─▒kl─▒─č─▒na r├╝zg├ór frekans─▒ (r├╝zg├ór─▒n esme s─▒kl─▒─č─▒ ya da say─▒s─▒) denir. R├╝zg├ór frekans─▒, r├╝zg├ór g├╝l├╝ diyagramlar─▒ ile g├Âsterilir. R├╝zg├órlar─▒ ana ve ara y├Ânler ├╝zerinde g├Âsterilerek ├žizilen ┼čekillere r├╝zg├ór frekans─▒ g├╝lleri denir.
B├Âylelikle bir yerin h├ókim r├╝zg├ór y├Ân├╝ne bakarak yer ┼čekillerinin uzan─▒┼č do─črultusu tahmin edilebilir.
A merkezine (yukar─▒daki izohips haritas─▒ndaki) y─▒l i├žinde esen r├╝zg├órlar─▒n olas─▒ esi┼č s─▒kl─▒─č─▒ ve r├╝zg├ór frekans g├╝l├╝ diyagram─▒ yanda g├Âsterilmi┼čtir.

r├╝zgar-g├╝l├╝

Yer ┼čekillerinin r├╝zg├óra y├Ân veren etkenlerden biri oldu─ču dikkate al─▒n─▒rsa, A merkezinin kuzey – g├╝ney y├Ân├╝nde uzanan bir akarsu vadisinde oldu─ču s├Âylenebilir.
Bir merkeze ait r├╝zg├ór frekans g├╝l├╝nde, r├╝zg├órlar─▒n esi┼č s─▒kl─▒─č─▒ birbirine yak─▒nsa (├žubuklar e┼čit uzunluktaysa) ve uzun ├žizgiler halindeyse, o merkezin d├╝z bir ovada, ├žizgiler k─▒sa ise etraf─▒ da─člarla ├ževrili ├žukur bir alanda oldu─ču s├Âylenebilir.

Vadilere dolan r├╝zg├ór, o vadinin uzan─▒┼č─▒na g├Âre hareket ederek y├Ân de─či┼čtirir. Bir merkezin yer ┼čekillerinin uzan─▒┼č y├Ân├╝, o merkezin r├╝zg├ór frekans g├╝l├╝nden anla┼č─▒labilir.

R├╝zg├órlar yery├╝z├╝n├╝n engebesiz oldu─ču denizleri, ovalar─▒, oluk ┼čeklindeki vadileri izleyerek hareket eder. Da─čl─▒k alanlarda h─▒zlar─▒ kesilir. Tepelerin ya da da─člar─▒n arkas─▒ r├╝zg├ór almad─▒─č─▒ i├žin buralar r├╝zg├órlardan etkilenmez. Da─člar─▒n ya da tepelerin r├╝zg├ór almayan yama├žlar─▒na dulda yama├ž ad─▒ verilir.

Kaynak:┬áCo─črafya Hocas─▒

Bir ├Ânceki yaz─▒m─▒z olan Yerle┼čme Doku ve Tipleri ba┼čl─▒kl─▒ makalemizi de okuman─▒z─▒ ├Âneririz.

Yazar Hakk─▒nda

Co─črafya hayata bak─▒┼č a├ž─▒m, hayat felsefem..

Cevap Yaz