─░├ž Kuvvetler: Volkanizma

1

─░├ž Kuvvetler: Volkanizma

YerÔÇÖin derinliklerinde bulunan magman─▒n, yer kabu─čundaki zay─▒f k─▒s─▒mlardan (├žatlak, k─▒r─▒k vs.) yery├╝z├╝ne ├ž─▒kmas─▒na volkanizma denir.

DER─░NL─░K VOLKAN─░ZMASI
Magman─▒n yer kabu─čunun derinliklerindeki ├žatlaklardan y├╝zeye do─čru olan hareketi s─▒ras─▒nda lavlar─▒n bir b├Âl├╝m├╝ y├╝zey ├ž─▒kamaz. Y├╝zeye ├ž─▒kamayan lavlar ├žatlaklar aras─▒na sokularak zamanla kat─▒la┼č─▒r. So─čuma sonucunda kat─▒la┼čan bu k├╝tlelerin b├╝y├╝k olanlar─▒na batolit, bir damar arac─▒l─▒─č─▒yla yer kabu─čunun bir b├Âl├╝m├╝ne sokulmu┼č olanlar─▒na lakolit ve sill ad─▒ verilir.

YerÔÇÖin derinliklerinden gelen magma bazen ├že┼čitli k├╝tleleri keserek kat─▒la┼č─▒r. Bu ┼čekilde olu┼čan kayalara dayk ad─▒ verilir. Bu ┼čekiller zamanla ├╝st k─▒s─▒mlar─▒ndaki tabakalar─▒n a┼č─▒nd─▒r─▒lmas─▒ sonucu y├╝zeye ├ž─▒karlar.

derinlik-volkanizmas─▒

Y├ťZEY VOLKAN─░ZMASI
Magman─▒n yer kabu─čunun zay─▒f oldu─ču k─▒r─▒kl─▒ (fay) b├Âlgelerden y├╝zeye ├ž─▒kmas─▒yla y├╝zey volkanizmas─▒ olu┼čur. Y├╝zey volkanizmas─▒ sonucu ├ž─▒kan malzemelerin birikmesiyle volkan konileri olu┼čur.
Volkan konisinin ├╝st kesiminde huni ┼čeklindeki ├žukurlu─ča krater, magma haznesi ile bu ├žukurluk aras─▒ndaki kanala ise baca ad─▒ verilir.
Baz─▒ volkan konilerinin krater k─▒s─▒mlar─▒n─▒n ├ž├Âkmesiyle ya da ikinci bir p├╝sk├╝rmeyle par├žalanmas─▒yla daha b├╝y├╝k ├žukurluklar olu┼čur. Bunlara kaldera ad─▒ verilir. Baz─▒ volkanik olaylarda, kat─▒ ve ak─▒┼čkan maddeler p├╝sk├╝rmez. Buralarda sadece gaz patlamalar─▒ olur. Bu t├╝r patlamalarla olu┼čan ├žukurluklara maar ad─▒ verilir.

volkan-konisi

Volkan konilerinden yery├╝z├╝ne ├že┼čitli malzemeler at─▒l─▒r. Bunlar─▒n ba┼č─▒nda lavlar gelir. Lav, yery├╝z├╝ne ├ž─▒kan ak─▒┼čkan k─▒vamdaki magmad─▒r. Volkanlardan d─▒┼čar─▒ at─▒lan bir di─čer unsur gazlard─▒r. Gazlar, magma i├žinde y├╝ksek bas─▒n├ž nedeniyle ├ž├Âz├╝n├╝k h├ólde bulunur.
Magma yery├╝z├╝ne ├ž─▒k─▒nca so─čudu─čundan ve ├╝zerindeki bas─▒n├ž kalkt─▒─č─▒ndan gazlar serbest kal─▒r. Bu gazlar─▒n ├Ânemli b├Âl├╝m├╝n├╝ su buhar─▒ olu┼čturmaktad─▒r.
Volkanlardan b├╝y├╝k bas─▒n├žla ├ž─▒kan gazlar beraberinde kat─▒ malzemeleri de s├╝r├╝kler. Bu malzemelerden boyutlar─▒ 1 cmÔÇÖden k├╝├ž├╝k olanlara volkan k├╝l├╝, 1 cmÔÇÖden b├╝y├╝k olanlara lapilli (volkan ├žak─▒l─▒), daha b├╝y├╝k olanlara ise volkan bombas─▒ denir.

Volkanik da─člar─▒n bulundu─ču alanlar maden bak─▒m─▒ndan zengindir. Volkanizma sonucu kur┼čun, ├žinko, pirit, manganez, krom gibi madenler meydana gelir. Ayr─▒ca volkanik alanlardaki topraklar ├žok verimlidir.

VOLKAN ┼×EK─░LLER─░
Yery├╝z├╝ne k─▒r─▒k hatlar─▒ boyunca ├ž─▒kan magma, ├╝zerindeki bas─▒n├ž etkisi ortadan kalkt─▒─č─▒nda ak─▒┼čkan bir h├ól al─▒r. Volkanlar─▒n p├╝sk├╝rtt├╝─č├╝ malzemeler ile yery├╝z├╝ne ├ž─▒kan lavlar─▒n ├Âzelli─čine g├Âre farkl─▒ ┼čekillerde volkan konileri olu┼čur.

1-K├╝l Konileri
Volkanlardan ├ž─▒kan k├╝l, kum ve ├žak─▒l gibi kat─▒ maddelerin volkan bacas─▒n─▒n ├ževresinde ├╝st ├╝ste birikmesiyle olu┼čan koni bi├žimindeki volkanlard─▒r.

k├╝l-konisi

2-Kalkan Bi├žimindeki Volkanlar
Magmadan gelen malzemenin bazik karakterli ve ak─▒┼čkan lavlar ┼čeklinde y├╝zeye ├ž─▒kt─▒─č─▒ arazilerde kalkana benzer, bas─▒k ve yayvan volkan konileri olu┼čur. Diyarbak─▒r yak─▒nlar─▒ndaki Karacada─č volkan─▒ bu t├╝r bir volkand─▒r.

kalkan-volkan

3-Tabakal─▒ Volkanlar
Magmadan gelen malzemenin asit karakterli ve yo─čun lavlar ┼čeklinde y├╝zeye ├ž─▒kt─▒─č─▒ arazilerde dik volkan konileri olu┼čur. Lavlar─▒n fazla ak─▒┼čkan olmamas─▒ nedeniyle tabakalar h├ólinde birikti─či bu konilerde, ana koninin etraf─▒nda daha k├╝├ž├╝k parazit koniler de yer al─▒r. JaponyaÔÇÖdaki Fuji, FilipinlerÔÇÖdeki Mayon ve T├╝rkiyeÔÇÖdeki B├╝y├╝k A─čr─▒ bu t├╝r da─člara birer ├Ârnektir.

tabakal─▒-volkan

VOLKANLARIN YERYUZUNDEKI DA─×ILI┼×I
Belli aral─▒klarla ├že┼čitli materyaller ├ž─▒karmaya devam eden volkanlara aktif volkan, faaliyeti sona ermi┼č volkanlara ise s├Ânm├╝┼č volkan ad─▒ verilir. S├Ânm├╝┼č h├óldeki volkanlar belli zaman sonra tekrar faaliyete ge├žebilir. Yery├╝z├╝ndeki volkanlar─▒n b├╝y├╝k bir k─▒sm─▒ s├Ânm├╝┼č h├óldedir. Buna ra─čmen yery├╝z├╝nde 500ÔÇÖe yak─▒n aktif volkan bulunmaktad─▒r. Aktif volkanlar─▒n b├╝y├╝k bir k─▒sm─▒ B├╝y├╝k Okyanus ve ├ževresinde toplanm─▒┼čt─▒r. ├ç├╝nk├╝ buralar k─▒vr─▒lma ve k─▒r─▒lmalar─▒n meydana geldi─či levha s─▒n─▒rlar─▒d─▒r. Bu nedenle B├╝y├╝k Okyanus ├ževresine Pasifik ate┼č ├žemberi ad─▒ verilmi┼čtir. Atlas OkyanusuÔÇÖnun orta kesimi, AfrikaÔÇÖn─▒n do─čusu, Akdeniz ├ževresi, Alp – Himalaya ku┼ča─č─▒ yery├╝z├╝ndeki di─čer volkanik alanlard─▒r.

aktif-volkanlar

 

 

 

Bir ├Ânceki yaz─▒m─▒z olan ─░├ž Kuvvetler: K─▒ta Olu┼čumu (Epirojenik Hareketler) ba┼čl─▒kl─▒ makalemizi de okuman─▒z─▒ ├Âneririz.

Yazar Hakk─▒nda

1 Yorum

Cevap Yaz