Akarsu A┼č─▒nd─▒rma ┼×ekilleri

0

Akarsu A┼č─▒nd─▒rma ┼×ekilleri

1) Kimyasal a┼č─▒nd─▒rma: Akarsuyun ge├žti─či yerlerdeki kolay eriyebilen kayalar─▒ eriterek beraberinde ta┼č─▒mas─▒ olay─▒d─▒r.

2) Mekanik a┼č─▒nd─▒rma: Akarsular─▒n a┼č─▒nd─▒rmas─▒ daha ├žok mekanik yolla ger├žekle┼čir.

Mekanik A┼č─▒nd─▒rmada Etkili Olan Fakt├Ârler
1) Akarsu yatak e─čimi,
2) Akarsuyun ak─▒m─▒,
3) Akarsuyun ak─▒┼č h─▒z─▒,
4) Akarsuyun y├╝k miktar─▒,
5) Akarsuyu yata─č─▒ ├ževresindeki bitki ├Ârt├╝s├╝,
6) Akarsu yata─č─▒ndaki kayalar─▒n ├Âzelli─či,

* Akarsular a┼č─▒nd─▒rma faaliyetini daha ├žok a─č─▒zdan kayna─ča do─čru geri a┼č─▒nd─▒rma ┼čeklinde ger├žekle┼čtirir.
* Denize d├Âk├╝len bir akarsu yata─č─▒n─▒ en son deniz seviyesine kadar a┼č─▒nd─▒r─▒r. Buna taban seviyesi (genel kaide seviyesi) denir. G├Âle d├Âk├╝len akarsu da yata─č─▒n─▒ en son g├Âl seviyesine kadar yapar. Buna da yerel kaide seviyesi denir.

Denge Profili: Akarsular─▒n yata─č─▒n─▒ a─č─▒zdan kayna─ča do─čru geri a┼č─▒nd─▒rarak d├╝zle┼čtirmesiyle olu┼čan i├ž b├╝key e─čriye denir. T├╝rkiye akarsular─▒ denge profiline ula┼čmam─▒┼člard─▒r. Sebebi : T├╝rkiyenin bug├╝nk├╝ yer ┼čekillerinin yak─▒n bir d├Ânemde olu┼čmu┼č olmas─▒d─▒r.

Akarsu A┼č─▒nd─▒rmas─▒

Akarsu yataklar─▒ boyunca akarken iki yoldan a┼č─▒nd─▒rma yapar.

1-) Kimyasal A┼č─▒nd─▒rma:Toprak ve kayalar─▒n erimesi yoluyla olur. Kayalar─▒n yap─▒s─▒na suyun s─▒cakl─▒─č─▒na ve i├žindeki CO2 miktar─▒na ba─čl─▒d─▒r. Erime s─▒cakl─▒kta artt─▒─č─▒ i├žin kimyasal a┼č─▒nd─▒rma yaz aylar─▒nda ve tropikal b├Âlgelerde daha ├žok olur.

2-) Mekanik A┼č─▒nd─▒rma:Akarsular─▒n toprak ve kayalardan par├žalar koparmas─▒ ile olu┼čur. Akarsuyun mekanik a┼č─▒nd─▒rma g├╝c├╝ ┼ču etkenlere ba─čl─▒d─▒r:

a) Su Miktar─▒ (Ak─▒m):Bir akarsuyun ta┼č─▒d─▒─č─▒ su miktar─▒ artt─▒k├ža a┼č─▒nd─▒rma g├╝c├╝de artar. Bu nedenle ├žok su ta┼č─▒yan b├╝y├╝k akarsular daha ├žok a┼č─▒nd─▒r─▒rlar Su fazlal─▒─č─▒ nedeniyle bir akarsu ├╝zerinde en fazla a┼č─▒nd─▒rma ba┼člang─▒├žta a─č─▒z k─▒sm─▒nda olur. Ve yata─č─▒n kaz─▒lmas─▒ da buradan geriye do─čru ilerler buna geriye a┼č─▒nma denir.
b) Ak─▒┼č H─▒z─▒:A┼č─▒nd─▒rma ├╝zerinde etkili olan ikinci etken akarsuyun ak─▒┼č h─▒z─▒d─▒r. Bu da e─čime ba─čl─▒d─▒r. E─čimin fazla oldu─ču b├Âlgelerde akarsular daha h─▒zl─▒ akar,a┼č─▒nd─▒rma g├╝├žleri artar. ├ľrne─čin T├╝rkiye’deki akarsular saniyede ak─▒tt─▒klar─▒ toplam su miktar─▒ bak─▒m─▒ndan fazla zengin olmad─▒klar─▒ halde yataklar─▒nda e─čimin fazla olmas─▒ndan dolay─▒ fazla a┼č─▒nd─▒r─▒rlar.
c) Y├╝k Miktar─▒:Akarsuyun ta┼č─▒d─▒─č─▒ kum,├žak─▒l,mil gibi maddeler akarsuyun a┼č─▒nd─▒rma kazma ara├žlar─▒d─▒r. Bu nedenle y├╝k ne kadar ├žoksa a┼č─▒nd─▒rma da o kadar fazla olur.
d) Zeminin ├ľzelli─či:A┼č─▒nd─▒rma akarsuyun ge├žti─či yerlerdeki kayalar─▒n ├Âzellikleri ile de ilgilidir. Kum ├žak─▒l gibi gev┼ček maddeler daha kolay kopar─▒l─▒p a┼č─▒nd─▒r─▒l─▒r. Diren├žli kayalar,kat─▒la┼č─▒m kayalar─▒ ve sert kum ta┼člar─▒ a┼č─▒nmaya daha uzun zaman kar┼č─▒ koyarlar. Akarsuyun ge├žti─či alanlar bitki ├Ârt├╝s├╝nden yoksun ise a┼č─▒nd─▒rma i┼člemi daha da artar.

AKARSULARIN A┼×INDIRMA ┼×EK─░LLER─░
DENGE PROF─░L─░
Akarsular yataklar─▒n─▒ e─čimin fazla oldu─ču yerlerde derine do─čru,e─čimin az oldu─ču yerlerde ise yana do─čru a┼č─▒nd─▒r─▒rlar. Bir akarsu yata─č─▒n─▒ derine do─čru a┼č─▒nd─▒rd─▒k├ža yatak e─čimi azal─▒r,deniz seviyesine yakla┼č─▒r. Hi├ž bir akarsu yata─č─▒n─▒ deniz seviyesinden daha derine a┼č─▒nd─▒ramaz buna taban seviyesi denir. Taban seviyesine ula┼čm─▒┼č akarsularda derine a┼č─▒nd─▒rma sona erer. Akarsuyun a─č─▒z b├Âl├╝m├╝ su miktar─▒n─▒n ├žoklu─čuna ba─čl─▒ olarak taban seviyesine daha k─▒sa s├╝rede ula┼č─▒r buralarda derine a┼č─▒nd─▒rma olmaz fakat kayna─č─▒na (geriye) do─čru derine a┼č─▒nd─▒rma artarak devam eder. Buna geriye a┼č─▒nd─▒rma yada boyuna a┼č─▒nd─▒rma denir. Geriye a┼č─▒nd─▒rma sonucunda akarsu boyunu geriye do─čru uzat─▒r. Su b├Âl├╝m├╝ alan─▒n─▒ yararak kom┼ču akarsuyun yada kollar─▒ndan birini kendine ba─člayabilir. Bu olaya kapma denir. Bu olay nedeniyle akarsu havzalar─▒ geni┼čleyebilir. A┼č─▒nd─▒rma s├╝rd├╝k├že akarsuyun yatak e─čimi azal─▒r, ak─▒┼č h─▒z─▒ yava┼člar. Derine a┼č─▒nd─▒rma azal─▒r ve hemen hemen sona erer. Bu duruma eri┼čmi┼č bir akarsuyun yata─č─▒nda ba┼člang─▒├žtaki p├╝r├╝zler,┼čelaleler ortadan kald─▒r─▒lm─▒┼čt─▒r. Akarsu yata─č─▒n─▒n a─čz─▒ndan kayna─ča do─čru uzanan profili i├ž b├╝key d├╝zenli bir e─čri halindedir. Buna denge profili denir. Denge profiline ula┼čm─▒┼č akarsular yava┼č ak─▒┼čl─▒ ve enerji potansiyelleri az olur. Ayn─▒ zamanda bu akarsular ta┼č─▒mac─▒l─▒k i├žin elveri┼člidirler. T├╝rkiye’deki akarsular genellikle denge profilini almam─▒┼č akarsulard─▒r. Bunun nedeni T├╝rkiye’nin bu g├╝nk├╝ yery├╝z├╝ ┼čeklini yak─▒n bir jeolojik devirde (IV.Zaman ba┼člar─▒) alm─▒┼č olmas─▒d─▒r. Nitekim T├╝rkiye’nin III.Zaman sonunda peneplen halinde iken IV.Zaman ba┼č─▒nda toptan y├╝kselmi┼č oldu─ču tespit edilmi┼čtir. Bunun sonucu olarak T├╝rkiye’de da─člara oranla daha geni┼č yer kaplayan ova ve platolar y├╝kseklerde kalm─▒┼č ve akarsular─▒n denge profili de bozulmu┼čtur. Bu nedenle T├╝rkiye’deki akarsulardan ta┼č─▒mac─▒l─▒k sahas─▒nda istifade edilememektedir.

denge-profili

Vadiler
Akarsular─▒n yataklar─▒n─▒ derine ve yana a┼č─▒nd─▒rmas─▒ ile olu┼čan ve s├╝rekli ini┼či olan uzun ├žukurlard─▒r. De─či┼čik ┼čekilleri vard─▒r.

a)Bo─čaz Vadi:Y├╝ksek yerlerde derine a┼č─▒nd─▒rma ile olu┼čmu┼č vadilerdir. Yama├žlar dik vadi dard─▒r. Da─člar─▒ enine yaran ─▒rmak vadileri T├╝rkiye’de kuzey ve g├╝ney y├Ânl├╝ ula┼č─▒mda kolayl─▒k sa─člar. Bunlara yama├ž vadileri de denir. ├ľrnek Marmara da Gevye Bo─čaz─▒,K├╝re da─člar─▒nda K─▒z─▒l─▒rmak vadisi Canik Da─člar─▒nda Ye┼čil─▒rmak Vadisi,Akdeniz de ├çubuk ve G├╝lek bo─čazlar─▒ gibi.

Bo─čaz-vadi

b)Kanyon Vadilerine a┼č─▒nd─▒rmay─▒ tamamlayan akarsuyun ge├žti─či b├Âlgenin Epirojenik hareketler sonucu y├╝kselmesi yada denizlerin ├žekilmesi sonucu akarsu yata─č─▒n─▒ tekrar derinle┼čtirir. B├Âylece vadi yama├žlar─▒ndaki seki(tara├ža) denilen basamaklar olu┼čur. Kalkerli arazilerde farkl─▒ kayalar─▒n erimesi sonucunda da kanyon vadi olu┼čur. ├ľrne─čin Akdeniz’de G├Âksu Kanyonu gibi.

Kanyon-Vadi

c)├çentik Vadi:Baz─▒ vadilerin profili V bi├žimindedir. Bu t├╝r vadilere ├žentik vadi denir. Bu tip vadiler genelde akarsular─▒n yukar─▒ ├ž─▒─č─▒rlar─▒nda olu┼čurlar. Ayn─▒ zamanda akarsular─▒n ilk olu┼čtuklar─▒ d├Ânemdeki gen├ž vadilerdir.

Çentik-Vadi

d)Yat─▒k Yama├žl─▒ Vadi:Yana a┼č─▒nd─▒rman─▒n fazla oldu─ču ve yama├žlar─▒n yat─▒kla┼čt─▒r─▒ld─▒─č─▒ yerlerde vadilerin profili geni┼čler ve yat─▒k yama├žl─▒ vadiler meydana gelir. Bu tip vadilerin genellikle al├╝vyonla kapl─▒ geni┼č bir tabanlar─▒ da vard─▒r.

Yat─▒k-Yama├žl─▒-Vadi

e)Geni┼č (al├╝vyal) Tabanl─▒ Vadi:Yana a┼č─▒nd─▒rman─▒n etkisi ile geni┼čleyen vadilerdir. E─čimin azalmas─▒na ba─čl─▒ olarak birikmelerle al├╝vyon bir taban olu┼čmu┼čtur.

Al├╝vyal-Tabanl─▒-Vadi

Menderes (B├╝kl├╝m – Menderesli Ak─▒┼č)
Akarsular yataklar─▒n─▒ yanlara do─čru da a┼č─▒nd─▒r─▒rlar sular bazen bir yamaca bazen ├Âtekine ├žarpar. ├çarpma ile yama├žlar─▒n alt─▒ kaz─▒l─▒r,zamanla y─▒k─▒l─▒r ve daha ├žok geriler. B├Âylece bir akarsu vadisindeki girintiler ├ž─▒k─▒nt─▒lar b├╝kl├╝mler halini al─▒r. Bu b├╝kl├╝mler b├╝y├╝d├╝k├že vadi geni┼čler yama├žlar geriler. Bir akarsu vadisinde mendereslerin olu┼čmas─▒ yatak e─čiminin azalmas─▒na ba─čl─▒d─▒r. Bir akarsuda mendereslerin artmas─▒ bu akarsuyun :

– Yatak e─čiminin azald─▒─č─▒n─▒
– Uzunlu─čunun artt─▒─č─▒n─▒
– H─▒z─▒n─▒n azald─▒─č─▒n─▒
– A┼č─▒nd─▒rma g├╝c├╝n├╝n azald─▒─č─▒n─▒ g├Âsterir.

T├╝rkiye’de ├Âzellikle Ege b├Âlgesinde bulunan akarsular (Gediz,Bak─▒r├žay.K.Menderes,B.Menderes) son derece belirgin menderesler meydana getirirler.

Menderes

Peri Bacalar─▒
Peribacalar─▒ volkanik t├╝f ve millerle kapl─▒ yama├žlarda sellenme sonucunda meydana gelirler. Yama├žtaki t├╝f ve miller aras─▒nda yer yer daha diren├žli tabakalar veya bloklar varsa bunlar altlar─▒ndaki yumu┼čak k─▒s─▒mlar─▒ sellenmeye kar┼č─▒ korurlar. B├Âylece ├╝zerine ┼čapka gibi bir kaya par├žas─▒ duran s├╝tunlar─▒ and─▒ran garip ┼čekiller meydana gelmi┼č olur. Peribacalar─▒ ├╝lkemizde ├Âzellikle ├ťrg├╝p ve Nev┼čehir dolaylar─▒nda g├Âr├╝l├╝r. Peribacalar─▒n─▒n ┼čekillenmesinde ayn─▒ zamanda r├╝zgar─▒n da dolayl─▒ etkisi vard─▒r.

Peribacalar─▒

K─▒rg─▒bay─▒r (Badlands)
Sel sular─▒n─▒n etkisi ile yama├žlar yar─▒l─▒r ve ayn─▒ zamanda gittik├že yat─▒kla┼č─▒r. Bu arada yar─▒ kurak b├Âlgelerde mil ve t├╝f gibi maddelerden yap─▒lm─▒┼č yama├žlar ├╝zerinde ├žok s─▒k sel yar─▒nt─▒lar─▒ndan olu┼čmu┼č karmakar─▒┼č─▒k ve ├╝zerinde dola┼č─▒lmas─▒ ├žok zor olan baz─▒ ┼čekillerde meydana gelir bunlara k─▒rg─▒bay─▒r ad─▒ verilir.

K─▒rg─▒bay─▒r

Dev Kazan─▒
Akarsular─▒n ├ža─člayan yaparak d├╝┼čt├╝─č├╝ yerlerde olu┼čan a┼č─▒n─▒m ┼čekillerdir.

Devkazan─▒

Platolar
Akarsular taraf─▒ndan derince kaz─▒lm─▒┼č yar─▒lm─▒┼č d├╝zl├╝klerdir bu d├╝zl├╝kler eski peneplenlerin gen├žle┼čmesi-y├╝kselmesi sonucunda olu┼čurlar. Baz─▒lar─▒ da lav d├╝zl├╝kleridir.

Peneplen (Yontukd├╝z)
Akarsular yerkabu─čunun y├╝ksek k─▒s─▒mlar─▒n─▒ a┼č─▒nd─▒rarak ├žukur yerleri doldurarak yery├╝z├╝n├╝ d├╝zle┼čtirmeye ├žal─▒┼č─▒rlar. ─░rili ufakl─▒ bir ├žok akarsu taraf─▒ndan yap─▒lan a┼č─▒nd─▒rmaya ba─čl─▒ olarak ├žok uzun bir zaman sonucun da b├╝t├╝n arazi al├žalm─▒┼č engebelik bak─▒m─▒ndan silikle┼čmi┼č olur. B├Âylece karalar─▒n y├╝zeyi deniz seviyesi yak─▒nlar─▒na kadar al├žalt─▒l─▒r ve hafif dalgal─▒ bir d├╝zl├╝k haline d├Ân├╝┼č├╝r. Akarsu a┼č─▒nd─▒rmas─▒ sonucunda meydana gelen bu gibi d├╝zl├╝klere peneplen ad─▒ verilir. T├╝rkiye III.Zaman─▒n sonlar─▒nda peneplen halinde iken IV.Zaman─▒n ba┼člar─▒nda t├╝mden y├╝kselmi┼č ve peneplen y├╝zeyi y├╝kseklerde kalm─▒┼čt─▒r. T├╝rkiye’deki ova ve platolar─▒n y├╝kseklerde bulunmas─▒n─▒n nedeni bu peneplen y├╝zeylerinin y├╝kselmesidir.

Bir ├Ânceki yaz─▒m─▒z olan T├╝rkiye Deprem B├Âlgeleri Haritas─▒ ba┼čl─▒kl─▒ makalemizi de okuman─▒z─▒ ├Âneririz.

Yazar Hakk─▒nda

Sel├žuk ├ťniversitesi Co─črafya ├ľ─čretmenli─či alan─▒ndan mezun oldum. Yakla┼č─▒k 13 y─▒ld─▒r aktif olarak internet kullan─▒c─▒s─▒y─▒m. Tam bir co─črafya ve do─ča tutkunuyum. Zaman─▒m─▒n b├╝y├╝k k─▒sm─▒n─▒ Co─črafi olaylarla ilgilenerek ge├žiririm.

Cevap Yaz