Yery├╝z├╝ndeki B├╝y├╝k Biyomlar

0

YERK├ťRE ├ťZER─░NDEK─░ B├ťY├ťK B─░YOMLAR
Biyomlar; benzer iklim, toprak, bitki ├Ârt├╝s├╝ ve do─čal ortam ko┼čullar─▒na sahip alanlar─▒n ortak ad─▒d─▒r. Biyomlar genel olarak karasal ve su biyomlar─▒ olmak ├╝zere iki grupta incelenmektedir. Karasal biyomlar, biyomda h├ókim bitki toplulu─čuna g├Âre, su biyomlar─▒ ise suyun kimyasal ├Âzelli─čine g├Âre s─▒n─▒fland─▒r─▒lmaktad─▒r.

1. KARASAL B─░YOMLAR

TROP─░KAL YA─×MUR ORMANLARI B─░YOMU
*Yay─▒l─▒m Alan─▒
0-10┬░ Kuzey ve G├╝ney enlemleri aras─▒nda kalan Amazon ve Kongo havzalar─▒ ile Okyanusya adalar─▒nda g├Âr├╝lmektedir.

*─░klim Ko┼čullar─▒
Ekvatoral iklim ku┼ča─č─▒nda s─▒cakl─▒k ortalamas─▒ 25 C┬░ÔÇśnin ├╝zerindedir. G├╝nl├╝k ve y─▒ll─▒k s─▒cakl─▒k farkl─▒l─▒klar─▒ olduk├ža d├╝┼č├╝kt├╝r. Y─▒ll─▒k ya─č─▒┼č miktar─▒ 2000 mmÔÇÖden fazlad─▒r. Hemen her g├╝n ┼čiddetli ya─čmurlar─▒n g├Âr├╝ld├╝─č├╝ bu b├Âlgelerde, s─▒cakl─▒k de─čerlerinin de y├╝ksek olmas─▒, D├╝nyan─▒n canl─▒ ├že┼čitlili─či bak─▒m─▒ndan en zengin biyomu olmas─▒na yol a├žm─▒┼čt─▒r.

*Bitki ├ľrt├╝s├╝
Dev boyutlu a─ča├žlar ile uzunlu─ču kilometrelerce olan orman alt─▒ sarma┼č─▒klar─▒n─▒n yan─▒ s─▒ra, ├že┼čitli boy ve tiplerde yo─čun bir bitki toplulu─čuna ev sahipli─či yapmaktad─▒r. Tropikal ormanlar y─▒l boyu ye┼čil kalmaktad─▒r.

*Hayvan T├╝rleri
Fil, ┼čempanze, orangutan, antilop, leopar, ├že┼čitli y─▒lan t├╝rleri ve ├žok say─▒da s├╝r├╝ngenden olu┼čmaktad─▒r.

 

SAVAN B─░YOMU
*Yay─▒l─▒m Alan─▒
Her iki yar─▒mk├╝rede de 10-30┬░ enlemleri aras─▒nda g├Âr├╝lmektedir. ├ľzellikle Brezilya, Hindistan ve G├╝ney AfrikaÔÇÖda g├Âr├╝len bir biyomdur.

*─░klim Ko┼čullar─▒
Dev boyutlu a─ča├žlar ile uzunlu─ču kilometrelerce olan orman alt─▒ sarma┼č─▒klar─▒n─▒n yan─▒ s─▒ra, ├že┼čitli boy ve tiplerde yo─čun bir bitki toplulu─čuna ev sahipli─či yapmaktad─▒r. Tropikal ormanlar y─▒l boyu ye┼čil kalmaktad─▒r. Yaz─▒ bol ya─č─▒┼čl─▒, k─▒┼člar─▒ ise kurak ge├žen, s─▒cakl─▒k de─čerlerinin y├╝ksek oldu─ču bir biyomdur. Ya─č─▒┼č miktar─▒ 1000 mmÔÇÖden fazlad─▒r. S─▒cakl─▒k 20 CÔÇÖnin alt─▒na d├╝┼čmez.

*Bitki ├ľrt├╝s├╝
Tropikal ormanlar ile ├ž├Âller aras─▒ndaki b├Âlgede yer alan, yaz ya─č─▒┼člar─▒na ba─čl─▒ olarak ortaya ├ž─▒kan uzun boylu ot topluluklar─▒na savan ad─▒ verilmektedir. Savanlar─▒n i├žinde yer yer a─ča├ž topluluklar─▒na rastlanmaktad─▒r. ├ľrne─čin, savan b├Âlgelerinden ge├žen akarsu boylar─▒nda g├Âr├╝len ormanlara park ve galeri ormanlar─▒ ad─▒ verilmektedir.

*Hayvan T├╝rleri
Savanlar ├žok geni┼č bir memeli toplulu─čuna ev sahipli─či yapmaktad─▒r. Zebra, z├╝rafa, babun, aslan, ├žita, bizon, deve ku┼ču ve timsah gibi t├╝rler bu ku┼čakta ya┼čamaktad─▒r.

 

SICAK ├ç├ľL B─░YOMU
*Yay─▒l─▒m Alan─▒
S─▒cak ├ž├Âller iki gruba ayr─▒lmaktad─▒r. Bunlardan ilki d├Ânenceler ├ževresinde g├Âr├╝len s├╝rekli y├╝ksek bas─▒n├ž ku┼čaklar─▒nda ortaya ├ž─▒kan ├ž├Âllerdir. B├╝y├╝k Sahra, Atakama, Nabib, B├╝y├╝k Avustralya ve Arap ├ž├Âlleri bu tip ├ž├Âllerdendir. Di─čer ├ž├Âller ise karalar─▒n deniz etkisinden uzak i├ž kesimlerinde g├Âr├╝lmektedir. Bunlar─▒n en tipik ├Ârne─či Gobi ve Taklamakan ├ž├Âlleridir.

*─░klim Ko┼čullar─▒
Y─▒ll─▒k ya─č─▒┼č miktar─▒ 200 mmÔÇÖden az olan alanlar ├ž├Âl olarak adland─▒r─▒lmaktad─▒r. Buralarda g├╝nl├╝k ve y─▒ll─▒k s─▒cakl─▒k farkl─▒l─▒klar─▒ olduk├ža y├╝ksektir. G├╝n i├žinde s─▒cakl─▒k anormal olarak y├╝kseldi─činden buharla┼čma ├žok ┼čiddetlidir.

*Bitki ├ľrt├╝s├╝
├ç├Âl b├Âlgelerinde bitki ya┼čamas─▒ i├žin gerekli ortam ko┼čullar─▒ yoktur. Ancak Kuzey AmerikaÔÇÖdaki ├ž├Âllere ├Âzg├╝ kakt├╝s t├╝r├╝ bitkilere rastlanabilmektedir.

*Hayvan T├╝rleri
Deve, ├ž├Âl tilkisi, yer sincab─▒, fare t├╝rleri ve baz─▒ b├Âcekler ├ž├Âllerde ya┼čayabilmektedir.

 

ILIMAN YAPRAK D├ľKEN ORMANLAR B─░YOMU
*Yay─▒l─▒m Alan─▒
Yapra─č─▒n─▒ d├Âken ormanlar─▒n yay─▒l─▒m alan─▒ olduk├ža geni┼čtir. Hem ─▒l─▒man okyanusal iklim b├Âlgelerinde hem de muson iklim ku┼ča─č─▒nda g├Âr├╝lmektedirler. Muson Asyas─▒n─▒n (├çin, Hindistan ve Japonya) ormanlar─▒ genellikle az say─▒da bitki t├╝r├╝n├╝n yo─čun olarak g├Âr├╝ld├╝─č├╝ yerlerdir. Orta ku┼čak yaprak d├Âken ormanlar─▒ ise y├╝kseltinin az oldu─ču yerlerde g├Âr├╝lmektedir.

*─░klim Ko┼čullar─▒
Ya─č─▒┼č ve s─▒cakl─▒k de─čerlerinin orman olu┼čumuna elveri┼čli oldu─ču yerlerde g├Âr├╝len bu biyom, ya─č─▒┼č─▒n 800 mmÔÇÖden fazla s─▒cakl─▒─č─▒n genelde s─▒f─▒r─▒n alt─▒na inmedi─či b├Âlgelerde g├Âr├╝lebilmektedir.

*Bitki ├ľrt├╝s├╝
Sonbaharda s─▒cakl─▒k de─čerlerinin d├╝┼čmesine ba─čl─▒ olarak yapra─č─▒n─▒ d├Âken a─ča├žlar ve bu a─ča├žlar─▒n alt─▒nda ya┼čayan zengin orman alt─▒ floras─▒ bu biyomun karakteristik bitkilerini olu┼čturmaktad─▒r.

*Hayvan T├╝rleri
Kartal, ay─▒, sincap, kurt, tilki, fare, geyik, ├žakal, k├Âstebek, kurba─ča ve timsah.

 

ILIMAN ÇAYIRLAR BİYOMU
*Yay─▒l─▒m Alan─▒
─░klim ko┼čullar─▒n─▒n uygun oldu─ču yerlerde, genellikle de 20-60┬░ enlemleri aras─▒nda karalar─▒n i├ž kesimlerinde g├Âr├╝lmektedirler.

*─░klim Ko┼čullar─▒
Ya─č─▒┼č miktar─▒n─▒n 200-600 mm aras─▒nda de─či┼čti─či, k─▒┼č aylar─▒nda s─▒cakl─▒─č─▒n zaman zaman s─▒f─▒r─▒n alt─▒na d├╝┼čt├╝─č├╝ ko┼čullarda ortaya ├ž─▒kmaktad─▒rlar. Bu biyomun g├Âr├╝ld├╝─č├╝ yerlerde ya─č─▒┼č rejimi genellikle d├╝zensizdir. En fazla ya─č─▒┼č ilkbahar ve yaz aylar─▒nda g├Âr├╝lmektedir.

*Bitki ├ľrt├╝s├╝
Step, ├žay─▒r ve preriler genellikle benzer t├╝rlerden olu┼čmaktad─▒r. Step ve preriler genellikle yar─▒m metreyi ge├žmeyen k─▒sa ot topluluklar─▒d─▒r. Yaz ya─č─▒┼člar─▒n─▒n fazla oldu─ču y├╝ksek yerlerde ise daha uzun ve g├╝r otlaklar yer al─▒r. Bunlara ├žay─▒r ad─▒ verilmektedir.

*Hayvan T├╝rleri
Lama, bizon, antilop, zebra, z├╝rafa, fil ve bufalo.

 

ÇALI BİYOMU
*Yay─▒l─▒m Alan─▒
Farkl─▒ iklim b├Âlgelerinde gruplar halinde g├Âr├╝lseler de en tipik ┼čekilde 30-40┬░ enlemlerinde Akdeniz iklim ku┼ča─č─▒nda g├Âr├╝lmektedirler.

*─░klim Ko┼čullar─▒
Yaz aylar─▒n─▒n s─▒cak ve kurak k─▒┼č aylar─▒n─▒n ─▒l─▒k ve ya─č─▒┼čl─▒ ge├žti─či b├Âlgelerde g├Âr├╝lmektedirler. Bu alanlarda yaz kurakl─▒klar─▒ ┼čiddetli, k─▒┼č ya─č─▒┼člar─▒ fazlad─▒r.

*Bitki ├ľrt├╝s├╝
Ana bitki ├Ârt├╝s├╝n├╝ olu┼čturan orman a─ča├žlar─▒n─▒n ortadan kalkmas─▒yla bodur ├žal─▒ ve a─ča├ž├ž─▒klar ortaya ├ž─▒km─▒┼čt─▒r. Bunlar Akdeniz ku┼ča─č─▒nda maki, AmerikaÔÇÖda ┼čaparol olarak adland─▒r─▒l─▒rlar.

*Hayvan T├╝rleri
├çakal, yabani koyun, ke├ži, tav┼čan, kurt, ├žal─▒ku┼ču, tilki, puma ve kokarca.

 

─░─×NE YAPRAKLI ORMAN B─░YOMU
*Yay─▒l─▒m Alan─▒
S─▒cakl─▒k de─čerlerinin geni┼č yaprakl─▒ a─ča├žlar─▒n ya┼čamas─▒na izin vermedi─či y├╝ksek kesimler ile sert karasal iklim ko┼čullar─▒n─▒n ya┼čand─▒─č─▒ Kanada, Sibirya ve ─░skandinavya gibi alanlarda g├Âr├╝lmektedir.

*─░klim Ko┼čullar─▒
Ya─č─▒┼č miktar─▒ genellikle 600 mmÔÇÖden y├╝ksek, s─▒cakl─▒k ortalamas─▒ 6┬░ CÔÇÖden daha fazla olan yerlerde g├Âr├╝len bitki toplulu─čudur. Yer yer daha d├╝┼č├╝k s─▒cakl─▒k de─čerlerinin bulundu─ču yerlerde de g├Âr├╝lebilmektedir. Orta ku┼čakta ├Âzellikle y├╝ksek kesimlerde g├Âr├╝lmektedir.

*Bitki ├ľrt├╝s├╝
Tayga ormanlar─▒ olarak adland─▒r─▒lan bu bitkiler genellikle sa─člam g├Âvdeli ve so─ču─ča kar┼č─▒ dayan─▒kl─▒d─▒r. So─ču─ča kar┼č─▒ dayan─▒kl─▒ olmalar─▒ nedeniyle boreal (so─čuk b├Âlge) ormanlar─▒ olarak da adland─▒r─▒l─▒rlar.

*Hayvan T├╝rleri
Samur, vizon, va┼čak, kunduz, geyik, ay─▒, tilki, kartal, kurt, bayku┼č, su samuru.

 

TUNDRA B─░YOMU
*Yay─▒l─▒m Alan─▒
Genellikle kuzey yar─▒mk├╝rede 60-70j enlemleri aras─▒nda g├Âr├╝lmektedirler. Kanada, ─░skandinavya ve SibiryaÔÇÖn─▒n kuzeyi en belirgin bi├žimde g├Âr├╝ld├╝kleri b├Âlgelerdir.

*─░klim Ko┼čullar─▒
Y─▒l boyunca topra─č─▒n donmu┼č halde oldu─ču tundra ku┼ča─č─▒nda yaz aylar─▒nda s─▒cakl─▒k s─▒f─▒r─▒n ├╝zerine ├ž─▒kmaktad─▒r. Ya─č─▒┼č miktar─▒ genellikle 250 mmÔÇÖden daha azd─▒r.

*Bitki ├ľrt├╝s├╝
Yaz aylar─▒nda ortaya ├ž─▒kan batakl─▒k alanlarda ├žok k─▒sa ot topluluklar─▒ g├Âr├╝l├╝r. Bu ot topluluklar─▒ tundra olarak adland─▒r─▒lmaktad─▒r. Tundralar ├žok k─▒sa otlar ile yosun ve likenlerden olu┼čmaktad─▒r.

*Hayvan T├╝rleri
Kutup tilkisi, ren geyi─či, impala, misk ├Âk├╝z├╝, boz ay─▒, karibu, palya├žo ├Ârdek ve baz─▒ ku┼č t├╝rleri. S─▒cakl─▒k daima s─▒f─▒r─▒n alt─▒ndad─▒r. T├╝m├╝yle buzullarla kapl─▒ olan bu b├Âlgede gece g├╝nd├╝z s├╝releri olduk├ža uzundur. Bu nedenle daimi olarak ya┼čayan canl─▒lar g├Âr├╝lmez. Yaln─▒zca yaz aylar─▒nda b├Âlgede bulunan fok, kutup ay─▒s─▒ ve penguen gibi canl─▒lar ile baz─▒ ku┼č ve bal─▒k t├╝rleri eriyen buzullar─▒n kenar─▒na yerle┼čmektedir.

 

DA─× B─░YOMU
S─▒cakl─▒k ve ya─č─▒┼č ko┼čullar─▒n─▒n y├╝kseldik├že de─či┼čmesine ba─čl─▒ olarak belirli bir y├╝kseltiden itibaren a─ča├ž t├╝r├╝ bitkiler g├Âr├╝lmez. Bu s─▒n─▒ra orman ├╝st s─▒n─▒n, ad─▒ verilmektedir. Orman ├╝st s─▒n─▒r─▒n─▒n ├╝zerinde genellikle k─▒sa boylu otlar g├Âr├╝l├╝r. Daha y├╝ksek yerlerde ise bitkiler de ortadan kalkmaktad─▒r. Bu s─▒n─▒r ise bitki ├╝st s─▒n─▒r─▒ olarak adland─▒r─▒lmaktad─▒r. Da─čl─▒k alanlar i├ž i├že ge├žmi┼č ve y├╝kseltiye ba─čl─▒ olarak s─▒ralanm─▒┼č bitki topluluklar─▒ndan olu┼čmaktad─▒r. Y├╝ksek da─čl─▒k alanlarda da─č ke├žisi, kartal, Tibet ├Âk├╝z├╝ (yak), kar tav┼čan─▒ ve y─▒rt─▒c─▒ hayvanlar g├Âr├╝lmektedir.

 

2. SU B─░YOMLARI
Deniz Biyomlar─▒
D├╝nyay─▒ genel anlamda ├žepe├ževre ku┼čatan okyanus ve denizlerde var olan biyomdur. ├çok zengin ve de─či┼čken bir canl─▒ toplulu─čuna ev sahipli─či yapan denizler canl─▒ ya┼čam─▒n─▒n ve besin zincirinin vazge├žilmez bir par├žas─▒d─▒r. Denizlerde bitkisel planktonlar, hayvansal planktonlar, bal─▒k t├╝rleri, memelilerden yunus ve balinalar, denizy─▒ld─▒z─▒ ve denizanas─▒ gibi ├žok zengin bir canl─▒ toplulu─ču bar─▒nmaktad─▒r.

Tatl─▒ Su Biyomlar─▒
Akarsu ve g├Âl biyomlar─▒ olarak ay─▒rt edilmektedirler. Genellikle canl─▒ ├že┼čitlili─či s─▒n─▒rl─▒d─▒r. Saz, kam─▒┼č, nil├╝fer gibi bitkiler ile bal─▒k, kurba─ča ve b├Âcekler g├Âr├╝lmektedir.

Bir ├Ânceki yaz─▒m─▒z olan Biyo├že┼čitlilik ba┼čl─▒kl─▒ makalemizi de okuman─▒z─▒ ├Âneririz.

Yazar Hakk─▒nda

Co─črafya hayata bak─▒┼č a├ž─▒m, hayat felsefem..

Cevap Yaz