Biyo├že┼čitlilik

0

Canl─▒lar─▒n Yery├╝z├╝ndeki Da─č─▒l─▒┼č─▒n─▒ Etkileyen Co─črafi Fakt├Ârler

biyocesitlilik

F─░Z─░K─░ FAKT├ľRLER

1. ─░klim
Canl─▒lar─▒n D├╝nya ├╝zerindeki da─č─▒l─▒┼č─▒nda en etkili fakt├Âr iklimdir. ─░klim pek ├žok bile┼čenden meydana gelir ve bu bile┼čenlerin her biri canl─▒ ya┼čam─▒ ├╝zerinde farkl─▒ etkilerde bulunur.
Canl─▒lar ├ťzerinde Do─črudan Etkili Olan ─░klim Elemanlar─▒;
ÔÇó S─▒cakl─▒k
ÔÇó R├╝zgarlar
ÔÇó Ya─č─▒┼č

─░klim ko┼čullar─▒, en ba┼čta bitki ve toprak yap─▒s─▒ ├╝zerinde etkilidir. Bu nedenle hayvan t├╝rleri ya┼čam ortamlar─▒n─▒ bitki ├Ârt├╝s├╝ne g├Âre se├žerler. Yani her iklim b├Âlgesinin kendine ├Âzg├╝ bir biyomu bulunmaktad─▒r. S─▒cakl─▒k ko┼čullar─▒ canl─▒ ya┼čam─▒ ├╝zerinde belirleyici bir fakt├Ârd├╝r. ├ľrne─čin y├╝ksek veya d├╝┼č├╝k s─▒cakl─▒kta canl─▒ ya┼čam─▒ ├že┼čitli problemlerle kar┼č─▒la┼č─▒r. E─čer s─▒cakl─▒k de─čerleri ├žok y├╝ksek ve ├žok d├╝┼č├╝k olursa art─▒k canl─▒ ya┼čam─▒ t├╝m├╝yle sona erer. ├ľrne─čin kutuplar ├ževresinin a┼č─▒r─▒ so─čuk ortam─▒nda ya da Sahra ├ž├Âl├╝n├╝n merkezi k─▒s─▒mlar─▒nda birka├ž mikroorganizman─▒n d─▒┼č─▒nda canl─▒ ya┼čam─▒na rastlamak hemen hemen imkans─▒z gibidir. Bitkilerin ortaya ├ž─▒kmas─▒ ve geli┼čebilmesi i├žin uygun s─▒cakl─▒k ko┼čullar─▒na ihtiya├ž vard─▒r. S─▒cakl─▒k ko┼čullar─▒na ba─čl─▒ olarak bitkiler geli┼čir, ├ži├žek a├žar ve tohumlanma g├Âsterir. Her bitki i├žin farkl─▒ olsa da s─▒cakl─▒k de─čerlerinin uygun oldu─ču, bitkilerin normal geli┼čimlerini tamamlad─▒klar─▒ bu evreye vejetasyon d├Ânemi denir.
Hayvanlarda da durum farkl─▒ de─čildir. Hayvan varl─▒─č─▒n─▒n ya┼čam bulabilmesi i├žin uygun besin kaynaklar─▒ ve s─▒cakl─▒k ko┼čullar─▒ gereklidir. Her ne kadar deniz canl─▒lar─▒n─▒n ├žok d├╝┼č├╝k s─▒cakl─▒klara adapte olmu┼č olmas─▒ hayvanlar─▒n d├╝nyadaki yay─▒l─▒m alan─▒n─▒n daha geni┼č olmas─▒na neden olmu┼čsa da, durum ├žok farkl─▒ de─čildir. D├╝nyan─▒n her b├Âlgesinde ya┼čam─▒n─▒ s├╝rd├╝ren hayvan t├╝r├╝ yoktur. R├╝zg├órlar ├Âzellikle bitkilerin ya┼čam─▒nda b├╝y├╝k ├Ânem ta┼č─▒r. Hava hareketlili─či sayesinde bitkilerin teneff├╝s ko┼čullar─▒ olumlu y├Ânde etkilenir. R├╝zg├órlar di─čer taraftan g├Â├žebe ku┼č s├╝r├╝leri i├žin b├╝y├╝k ├Ânem ta┼č─▒maktad─▒r. ├ç├╝nk├╝ ku┼člar ├žo─čunlukla s├╝rekli r├╝zgarlardan yard─▒m alarak ├žok uzun mesafeleri u├žarak ge├žebilmektedir. Ya─č─▒┼č ├Âncelikle bitki ya┼čam─▒ i├žin gerekli bir iklim unsurudur. Bitkilerin geli┼čmesi i├žin gerekli olan su ve mineraller ya─č─▒┼člarla birlikte topra─ča kar─▒┼čan sulardan elde edilir. Bu sayede ya─č─▒┼č miktar─▒n─▒n fazla oldu─ču alanlarda b├╝y├╝k bir canl─▒ ├že┼čitlili─či g├Âr├╝l├╝r. ├ľrne─čin, Ekvatoral ya─čmur ormanlar─▒ ya─č─▒┼č miktar─▒n─▒n y─▒l boyunca fazla oldu─ču bir aland─▒r ve canl─▒ t├╝r├╝ say─▒s─▒ D├╝nyan─▒n di─čer b├Âlgeleri ile k─▒yaslanamayacak kadar fazlad─▒r. G├╝ne┼č ─▒┼č─▒nlar─▒n─▒n geli┼č a├ž─▒s─▒na ba─čl─▒ olarak D├╝nya ├╝zerinde farkl─▒ s─▒cakl─▒k de─čerlerine sahip alanlar ve iklim b├Âlgeleri bulunmaktad─▒r. Genel olarak biyom ad─▒ verilen bu alanlar EkvatorÔÇÖdan kutuplara do─čru bir ku┼čakla┼čma i├žindedir. Bu ku┼čaklar iklimsel etkilerin i┼čleyi┼čine ba─čl─▒ olarak farkl─▒ ├Âzellikler g├Âsterirler.

2. Yer┼čekilleri
Canl─▒lar─▒n da─č─▒l─▒┼č─▒n─▒ etkileyen fakt├Ârlerden bir di─čeri de yer ┼čekilleridir. Yer ┼čekillerinin ├Âzellikleri canl─▒lar─▒n da─č─▒l─▒m─▒ ├╝zerinde do─črudan etkili olmaktad─▒r. Da─člar─▒n uzan─▒┼č do─črultusu ve y├╝ksekli─či, dar ve derin vadiler, geni┼č k─▒y─▒ d├╝zl├╝kleri farkl─▒ canl─▒ t├╝rleri i├žin ya┼čam alanlar─▒d─▒r.
Yer ┼čekilleri canl─▒ da─č─▒l─▒m─▒ ├╝zerinde;
ÔÇó Yayg─▒nla┼čt─▒r─▒c─▒
ÔÇó S─▒n─▒rland─▒r─▒c─▒
ÔÇó De─či┼čtirici etkilerde bulunmaktad─▒r.

Yer┼čekilleri, s─▒n─▒rland─▒r─▒c─▒ etkide bulunabilmektedir. ├ľrne─čin; Karadeniz k─▒y─▒ ku┼ča─č─▒n─▒n bitki topluluklar─▒ y├╝ksek da─č ku┼ča─č─▒n─▒n ard─▒na s─▒zamam─▒┼č buraya ├Âzg├╝ bir canl─▒ toplulu─čunun olu┼čmas─▒na neden olmu┼čtur. Benzer ┼čekilde Toros Da─člar─▒n─▒n da kuzey ve g├╝ney yama├žlar─▒nda, farkl─▒ bitki ve hayvan t├╝rleri ya┼čamaktad─▒r. Yer ┼čekillerinin d├Ân├╝┼čt├╝r├╝c├╝ etkisi ise adaptasyon olay─▒ ile ilgilidir. Ova tav┼čan─▒ ile da─č tav┼čan─▒ aras─▒nda t─▒rmanma ve ko┼čma h─▒z─▒ aras─▒nda b├╝y├╝k farkl─▒l─▒klar vard─▒r. Yukar─▒da anlat─▒lan durumlar nedeni ile ayn─▒ kara biyomu i├žinde farkl─▒ yer ┼čekillerinin bulundu─ču alanlarda ya┼čayan ayn─▒ t├╝r canl─▒lar aras─▒nda bile b├╝y├╝k farkl─▒l─▒klar bulunabilmektedir. Olu┼čum halindeki yer ┼čekilleri baz─▒ canl─▒ t├╝rlerinin yok olmas─▒na neden olabildi─či gibi, farkl─▒ canl─▒lar─▒n yay─▒l─▒m alan─▒n─▒n geni┼člemesine neden olabilmektedirler. ├ľrne─čin volkanik faaliyetler bir alandaki canl─▒ t├╝rlerinin yok olu┼čuna neden olabilir. Bu durumun bir benzeri Marmara ile Karadeniz aras─▒nda ya┼čanm─▒┼čt─▒r. Buzul ├ža─č─▒n─▒n bitmesiyle Marmara DeniziÔÇÖnin (Akdeniz) tuzlu sular─▒ ─░stanbul Bo─čaz─▒n─▒ a┼čarak tatl─▒ su g├Âl├╝ olan KaradenizÔÇÖe ula┼čm─▒┼č, bu olay─▒n sonucunda KaradenizÔÇÖdeki t├╝m tatl─▒ su canl─▒lar─▒ ├Âlm├╝┼čt├╝r. Ani de─či┼čimle ├Âlerek, ├ž├╝r├╝yen canl─▒lar KaradenizÔÇÖin taban─▒nda b├╝y├╝k bir metan ve hidrojen s├╝lf├╝r birikimine yol a├žm─▒┼č, KaradenizÔÇÖin 200 mÔÇÖden daha a┼ča─č─▒ derinliklerinde canl─▒ ya┼čam─▒ ortadan kalkm─▒┼čt─▒r.

3. Toprak
Canl─▒ ya┼čam─▒n─▒ sa─člayan ├Ânemli fakt├Ârlerden biri de toprakt─▒r. Toprak gerek yap─▒s─▒ ve mineral i├žeri─či ile bitkilere kaynak sa─člamakta, di─čer taraftan da baz─▒ hayvan t├╝rleri i├žin do─čal bir s─▒─č─▒nak olu┼čturmaktad─▒r. Toprak ve bitki ├Ârt├╝s├╝ iklim ile do─črudan ili┼čki i├žindedir. Bu bak─▒mdan toprak fakt├Âr├╝ d├╝┼č├╝n├╝l├╝rken di─čerlerinin etkisi g├Âz ard─▒ edilemez. Yani toprak tek ba┼č─▒na bir etkileyenden ├žok etkilenen konumundad─▒r. Baz─▒ canl─▒ t├╝rleri yaln─▒zca belirli toprak t├╝rlerinde ya┼čam─▒n─▒ s├╝rd├╝rebilmektedir. ├ľrne─čin, orta ku┼ča─č─▒n karasal alanlar─▒ndaki uzun boylu ├žay─▒r topluluklar─▒ genellikle ├žernozyom t├╝r├╝ topraklarda ya┼čayabilmektedir. iklim, toprak ve bitki ├Ârt├╝s├╝ birbiri ile ba─člant─▒l─▒ bir etkile┼čim i├žindedir.

toprak

B─░YOLOJ─░K FAKT├ľRLER

1. Di─čer Canl─▒lar─▒ Etkisi
Canl─▒lar ya┼čam alanlar─▒nda birbirlerini do─črudan etkileyen unsurlard─▒r. Canl─▒lar─▒n ya┼čamas─▒, ├╝remesi, yay─▒lmas─▒ birbirleri ile olan ili┼čkilerine ba─čl─▒d─▒r. ├ľrne─čin; ├ži├žekli bitkilerin ├╝remesi i├žin en ba┼čta ar─▒lara ve di─čer b├Âceklere ihtiyac─▒ vard─▒r. Aslan ya┼čam alan─▒ kalabal─▒k geyik ve zebra s├╝r├╝lerinin varl─▒─č─▒ ile ili┼čkilidir. Herhangi bir ya┼čam alan─▒nda e─čer bir canl─▒ t├╝r├╝ varsa mutlaka orada di─čer canl─▒ t├╝rlerinin de fertleri yer almaktad─▒r. Bu bak─▒mdan D├╝nyada di─čer canl─▒lardan ba─č─▒ms─▒z ya┼čayan bir canl─▒ t├╝r├╝nden bahsedilemez.

2. ─░nsan Etkisi
Yery├╝z├╝n├╝n g├╝n├╝m├╝zdeki ba┼čat akt├Âr├╝ insano─čludur. ─░nsano─člu canl─▒ ├že┼čitlili─či ├╝zerinde olumlu ve olumsuz etkilerde bulunabilmektedir. ├ľrne─čin, Kuzey Amerika k─▒tas─▒n─▒n ke┼čfi ile buradaki kimi canl─▒ t├╝rleri D├╝nyaÔÇÖn─▒n di─čer k─▒talar─▒na yay─▒lm─▒┼čt─▒r (t├╝t├╝n, patates, vb). Ayr─▒ca bu k─▒tada olmayan baz─▒ canl─▒ t├╝rleri de ke┼čiflerle birlikte k─▒taya gelmi┼čtir (At, e┼ček, ├╝z├╝m vs.). Bunlar insan─▒n olumlu etkileri gibi g├Âz├╝kse de olumsuz etkilerinin faturas─▒ daha a─č─▒r olmu┼čtur. Kuzey AmerikaÔÇÖya ait olmayan hastal─▒klar─▒n bu k─▒taya insan ve hayvanlarca getirilmesi sonucunda ├Âncelikle milyonlarca yerli insan ve bunun ├žok daha fazlas─▒ kadar hayvan ortadan kalkm─▒┼čt─▒r. insan─▒n canl─▒lar ├╝zerindeki bir di─čer etkisi ise yay─▒l─▒m alan─▒n─▒ geni┼člettik├že di─čer canl─▒lara ya┼čayacak alan b─▒rakmamas─▒d─▒r. Geni┼čleyen insan ya┼čam alan─▒, kentsel yerle┼čmeler ve sanayi tesislerinin yan─▒ s─▒ra y├╝z milyonlarca hektar arazinin tar─▒msal ├╝retime a├ž─▒lmas─▒ di─čer canl─▒lar i├žin bir felakete d├Ân├╝┼čm├╝┼čt├╝r.

PALEOCO─×RAF─░K ETKENLER

1. K─▒talar─▒n Kaymas─▒
Canl─▒ t├╝rlerinin da─č─▒l─▒m─▒nda k─▒talar─▒n kaymas─▒ ya da di─čer ad─▒ ile levha tektoni─či olduk├ža etkili olmu┼čtur. Alfred Wegener ilk kez k─▒talar─▒n hareket etti─čini d├╝┼č├╝nd├╝─č├╝nde bunu kan─▒tlaman─▒n yolunun, ├Âzellikle k─▒talar─▒n kopmaya ba┼člad─▒─č─▒ alanlardaki canl─▒ t├╝rlerini incelemekten ge├žti─čini d├╝┼č├╝nm├╝┼čt├╝r. Ger├žekten de farkl─▒ k─▒talarda ayn─▒ t├╝r canl─▒lar─▒n ya┼čamas─▒ ona g├Âre k─▒talar─▒n kayd─▒─č─▒n─▒n ve yer de─či┼čtirdi─činin en ├Ânemli g├Âstergesidir. Daha sonra yap─▒lan ├žal─▒┼čmalar WegenerÔÇÖin bu d├╝┼č├╝ncelerini do─črulam─▒┼čt─▒r. ├ľzellikle solucan ve yenge├ž t├╝rlerinin ├žok az evrim ge├žirerek g├╝n├╝m├╝ze ula┼čm─▒┼č olmas─▒ k─▒talar─▒n kayd─▒─č─▒n─▒n en ├Ânemli g├Âstergesidir. K─▒talar─▒n kaymas─▒ yaln─▒zca t├╝rlerin da─č─▒lmas─▒n─▒ sa─člamam─▒┼čt─▒r. Ayn─▒ zamanda yeniden bir araya gelen k─▒ta par├žalar─▒ ├╝zerindeki bitki ve hayvan topluluklar─▒ ba┼čka k─▒talarla birle┼čmenin sonucunda o k─▒talara da yay─▒lma imkan─▒ bulmu┼čtur. Hindistan bunun g├╝zel bir ├Ârne─čidir. Yerkabu─čunu olu┼čturan k─▒ta par├žalar─▒n─▒n hareketleri D├╝nya ├╝zerinde binlerce farkl─▒ t├╝r├╝n ortaya ├ž─▒kmas─▒na yol a├žm─▒┼čt─▒r. Par├žalanan k─▒talarda ortaya ├ž─▒kan yeni ko┼čullara adapte olan canl─▒lar buralarda de─či┼čimlere u─čram─▒┼č ve yeni t├╝rlere d├Ân├╝┼čm├╝┼čt├╝r.

kitalarin-kaymasi

2. ─░klim De─či┼čimleri
D├╝nya, eksen e─čikli─činin ve eksendeki periyodik bozulman─▒n sonucunda s├╝rekli iklim de─či┼čimlerine sahne olmaktad─▒r. Bu de─či┼čimler canl─▒ t├╝rlerinin yay─▒l─▒┼č─▒ ├╝zerinde farkl─▒ etkilerde bulunmaktad─▒r. ├ľzellikle 28.000 y─▒lda bir tekrar eden buzul ├ža─člar─▒, g├╝n├╝m├╝z canl─▒lar─▒n─▒n da─č─▒l─▒m─▒ ├╝zerinde olduk├ža etkili olmu┼čtur.
Buzul ├ža─člar─▒ 4. Zamanda alt─▒ kez ger├žekle┼čmi┼č, bu d├Ânemlerde;
ÔÇó D├╝nyan─▒n 1/3 ├╝ buzullarla kaplanm─▒┼č
ÔÇó Deniz seviyesi d├╝┼čm├╝┼č (90-110 metre)
ÔÇó Deniz seviyesinin d├╝┼čmesi ile baz─▒ karalar birbirine ba─članm─▒┼č
ÔÇó S─▒cakl─▒k de─čerleri 4-5 derece azalm─▒┼č
ÔÇó Baz─▒ canl─▒ t├╝rleri ortadan kalkm─▒┼č
ÔÇó Kimi canl─▒ t├╝rleri ise ya┼čam alanlar─▒n─▒ de─či┼čtirmi┼čtir.

Buzul ├ža─člar─▒nda, Kuzey Yar─▒mk├╝rede b├╝y├╝k de─či┼čiklikler ya┼čanm─▒┼čt─▒r. ├ľzellikle kuzeyde ya┼čayan bitki ve hayvan topluluklar─▒ g├╝neye do─čru g├Â├žm├╝┼č, bu g├Â├ž hareketi baz─▒ canl─▒ t├╝rlerinin ortadan kalkmas─▒na, baz─▒lar─▒n─▒n evrimle┼čmesine, bir b├Âl├╝m├╝n├╝n ise adaptasyona u─črayarak farkl─▒ ya┼čam alanlar─▒na ta┼č─▒nmas─▒na neden olmu┼čtur. ├ľrne─čin, ├╝lkemizdeki relik endemik bitkilerin b├╝y├╝k bir b├Âl├╝m├╝ buzul devrinde g├╝neye g├Â├ž etmi┼č baz─▒ t├╝rlerin AnadoluÔÇÖdaki uygun alanlarda yay─▒lmas─▒n─▒n ve kimilerinin de buralarda hapsolmas─▒n─▒n bir sonucudur. ─░klim de─či┼čimi ayn─▒ zamanda olumsuz etkilerde de bulunabilmektedir. ├ľrne─čin k├╝resel ─▒s─▒nma bir iklimsel de─či┼čimdir. Ve sonu├žlar─▒ bak─▒m─▒ndan canl─▒ t├╝rleri ve zenginli─činin yok olmas─▒na neden olabilecek bir s├╝rece do─čru ilerlemektedir. K├╝resel iklim de─či┼čimleri canl─▒ t├╝r ├že┼čitlili─činin de─či┼čiminde ├Ânemli bir fakt├Ârd├╝r. ├ľrne─čin; son buzul ├ža─č─▒nda Mamutlar de─či┼čen iklim ko┼čullar─▒na ayak uyduramayarak ortadan kalkm─▒┼čt─▒r.

Canl─▒ T├╝rlerinin Da─č─▒l─▒m─▒n─▒ ve ├çe┼čitlili─čini Olumsuz Y├Ânde Etkileyen Fakt├Ârler

Do─čal Fakt├Ârler
ÔÇó ─░klimsel de─či┼čmeler
ÔÇó Volkanik faaliyetler
ÔÇó Meteor ├žarpmalar─▒
ÔÇó Do─čal afetler
ÔÇó Yeni su yollar─▒n─▒n a├ž─▒lmas─▒
ÔÇó T├╝rler aras─▒ndaki rekabet

Be┼čeri Fakt├Ârler
ÔÇó Orman tahribat─▒
ÔÇó Yeni tar─▒m alanlar─▒n─▒n a├ž─▒lmas─▒
ÔÇó ├ťretim s─▒ras─▒nda kullan─▒lan kimyasal maddeler
ÔÇó Su kaynaklar─▒n─▒n kirlenmesi
ÔÇó A┼č─▒r─▒ ve bilin├žsiz avlanma
ÔÇó Hava kirlili─činin artmas─▒
ÔÇó Sanayinin kontrols├╝z ve do─čan─▒n aleyhine geli┼čmesi
ÔÇó K├╝resel ─▒s─▒nma
ÔÇó Ozon tabakas─▒n─▒n seyrelmesi
ÔÇó ─░la├ž ve g─▒da ├╝retimi i├žin baz─▒ canl─▒lar─▒n a┼č─▒r─▒ t├╝ketilmesi
ÔÇó Gen yap─▒s─▒yla oynanm─▒┼č baz─▒ canl─▒lar─▒n do─čal ortama b─▒rak─▒lmas─▒

Bir ├Ânceki yaz─▒m─▒z olan Biyosfer Biyom Habitat ba┼čl─▒kl─▒ makalemizi de okuman─▒z─▒ ├Âneririz.

Yazar Hakk─▒nda

Co─črafya hayata bak─▒┼č a├ž─▒m, hayat felsefem..

Cevap Yaz