T├╝rkiye’nin Platolar─▒

0

T├╝rkiye’nin Platolar─▒

Platolar
Plato denince akarsular taraf─▒ndan derince yar─▒lm─▒┼č vadilerle yar─▒lm─▒┼č d├╝zl├╝kler akla gelir. T├╝rkiye`nin platolar─▒na de─činmeden ├Ânce dikkat edece─čimiz en ├Ânemli nokta yurdumuzun b├╝t├╝n├╝ ile plato olmas─▒d─▒r.

T├╝rkiye bu duruma d─▒┼č g├╝├žle taraf─▒ndan a┼č─▒nd─▒r─▒larak peneplen hale gelmi┼č y├╝zeylerin 4.zaman ba┼člar─▒nda toptan y├╝kselmesiyle eri┼čmi┼čtir. Ancak her yer ayn─▒ derece y├╝kselmemi┼čtir. Do─ču Anadolu da 2000m olan bu y├╝kselme de─čeri ─░├ž Anadolu da 1000-1500 m , G├╝ney Do─ču Anadolu`da 400-800 m, Kocaeli-├çatalca da 200-400 m`ler aras─▒nda olu┼čmu┼čtur. B├Âylece ├╝lkemizde al├žak ve y├╝ksek platolar olu┼čmu┼čtur. Bunlara en ├žok ─░├ž Anadolu da rastlan─▒r. Kimi platolar peneplen (yontukd├╝z) y├╝zeylerin y├╝kselmesiyle, kimileri karstla┼č─▒mayla, bir b├Âl├╝m├╝ de volkanik etkilerle olu┼čmu┼čtur. Bu platolar─▒n be┼čeri ve ekonomik de─čerleri fazlad─▒r .

Platolar─▒n T├ťRK─░YE’deki Co─črafi Da─č─▒l─▒┼č─▒

Kuzey Anadolu Platolar─▒:
Olduk├ža engebeli olan Kuzey Anadolu `da plato d├╝zl├╝kleri fazla de─čildir. En ├Ânemlileri Bat─▒ Kara denizde Safran bolu ve ─░stanbul bo─čaz─▒n─▒n iki yan─▒nda yer alan ├çatalca-Kocaeli Platolar─▒d─▒r. ├çatalca-Kocaeli platosu, a┼č─▒nd─▒r─▒larak peneplen hale gelmi┼č y├╝zeylerin y├╝kseltisiyle olu┼čmu┼čtur. Ancak bu y├╝kselme 200-400 m de─čerleri aras─▒nda kald─▒─č─▒ndan al├žak platolara girmektedir. ├ťzerinde al├žak tepelikler mevcuttur. ├çatalca s─▒rtlar─▒ ile ├çaml─▒ca tepeleri gibi. Bu plato trakya`da da devam eder.

Bat─▒ Karadeniz de yer alan Safranbolu platosu ortalama 500 m y├╝kseltiye sahip peneplen ve al├žak platolardand─▒r. Yenice (Filyos) ve kollar─▒ Devrek , Ara├ž, So─čanl─▒ ─▒rmaklar─▒yla par├žalanm─▒┼č olan bu plato kalkerli yap─▒da olup vokl├╝z kayal─▒klara sahiptir. Bu kaynaklar sayesinde platodaki vadilerde ileri tar─▒m s├Âz konusudur.

Peneplen platolar─▒n─▒n di─čer platolardan fark─▒ bunlar─▒n a┼č─▒n─▒m y├╝zeylerinden meydana gelmi┼č olmalar─▒d─▒r. Peneplen platolar─▒ ├žo─ču kez eski k├╝tleler olduklar─▒ndan , y├╝zeyce eski k├╝tlelere ait kayalar yer almakta ve bu eski k├╝tleler i├žinde alt─▒n, g├╝m├╝┼č, platin, nikel, krom, ├žinko, pirit, volfram gibi maden cevherlerine rastlana bilmektedir. ├ťstelik bu madenler y├╝zeyde yada y├╝zeye ├žok yak─▒n olduklar─▒ i├žin kolayca i┼čletile bilmektedirler. Peneplen platolar─▒ i├žin di─čer bir ├Âzellik p─▒nar ve kaynaklar─▒n bu sahalarda yo─čunla┼čmas─▒ ve kaliteli i├žme sular─▒n─▒n ├Âzellikle bu sahalarda bulunmas─▒d─▒r.

G├╝ney Anadolu (Akdeniz) Platolar─▒
G├╝ney Anadolu`nun en ├Ânemli platosu Ta┼čeli platosudur. Toros Da─člar─▒n─▒n orta b├Âl├╝m├╝nde yer alan bu plato, karstik etkilerle olu┼čmu┼čtur. Y├╝ksekli─či 2000m yi bulan Ta┼čeli Platosu kalkerli kayalardan olu┼čtu─ču i├žin y├╝zeyinde ├žok say─▒da erime ├žukurlar─▒ bulunur. Bu platoda y├╝zeyde su bulmak g├╝├žt├╝r, ├ž├╝nk├╝ ya─čmur sular─▒ kalkerlerin ├žatlaklar─▒ndan k─▒rm─▒z─▒ renkli killi topraklar (Terra Rossa) birikmi┼čtir. Bu ├Âzelli─če ta┼č ├ž├Âllerini an─▒msatt─▒─č─▒ndan Ta┼čeli platosu denmi┼čtir. Plato, Ermenek ve G├Âksu ─▒rmaklar─▒yla par├žalanm─▒┼čt─▒r.

Ta┼čeli Platosunda s├╝rekli yerle┼čmeler yoktur: Ta┼čeli platosunun belirtilen ├Âzelliklerine g├Âre de─čerlendirilmesi yap─▒ld─▒─č─▒nda bu platoda neden yerle┼čmenin olmad─▒─č─▒ kendili─činden ortaya ├ž─▒kar. Plato k─▒rsal ya┼čam bak─▒m─▒ndan daimi yerle┼čme s─▒n─▒rlar─▒ d─▒┼č─▒nda kalmaktad─▒r. K─▒r yerle┼čmeleri su kaynaklar─▒na ba─čl─▒ olarak kenar yama├žlarda yer alm─▒┼čt─▒r. Bu alanda temel u─čra┼č hayvanc─▒l─▒kt─▒r. K─▒┼č─▒ k├Âylerde ge├žiren insanlar ilk baharda plato ├╝zerinde karlar─▒n erimeye ve otsu ├Ârt├╝s├╝n├╝n geli┼čmeye ba┼člad─▒─č─▒ tarihte platoya t─▒rman─▒rlar. Platoya ula┼čan s├╝r├╝ler daha ├žok dolinlerin taban─▒nda geli┼čmi┼č ot ve dikenlerle beslenirler. Bu k─▒s─▒tl─▒ olanaklara kar┼č─▒l─▒k en b├╝y├╝k g├╝├žl├╝k hayvanlar─▒n su gereksiniminin sa─članmas─▒d─▒r. Yer yer sulu ├žukurlar ve ilkel sarn─▒├žlar bu problemi k─▒smen ├ž├Âz├╝mler. Ancak su azl─▒─č─▒ , ot ├Ârt├╝s├╝n├╝n yetersizli─či arazinin engebelili─či, kaya y├╝zeylerinin lapyalar y├╝z├╝nden ├žok p├╝r├╝zl├╝ olmas─▒ gibi nedenlerle plato ├╝zerinde ke├židen ba┼čka hayvan yeti┼čtirmek m├╝mk├╝n olmaz.
Plato son bahara dek s├╝ren yayvanc─▒l─▒k bu mevsimde sislerin ve so─čuklar─▒n bast─▒rmas─▒ ile sona erer, plato adeta k─▒┼č uykusuna ├žekilir.
Teke platosu da karstik olu┼čumlu di─čer platodur. N├╝fuslanma az ve tar─▒m geridir. ├ťzerinde ├žok say─▒da erime ├žukuru bulunur.

Bat─▒ Anadolu Platolar─▒
Hafif dalgal─▒ d├╝zl├╝kler ve tepelikler halinde Saroz k├Ârfezi ├ževresinde, ├çanakkale ÔÇô Bal─▒kesir aras─▒nda ve ─░├ž Bat─▒ Anadolu da yer al─▒rlar.g├╝neyde mente┼če eski k├╝tlesi peneplen plato ├Ârne─či olu┼čturur. ─░├ž Mente┼če platosu, B├╝y├╝k Menderes ve kollar─▒yla par├žalanm─▒┼č, kimi yerinde vadiler geni┼čleyerek ovalar─▒ olu┼čturmu┼č (Tavsa,Yata─čan,├çine,Bozdo─čan) kimi yerinde daral─▒p dikle┼čir. Y├╝zeyi verimsiz toprakla ├Ârt├╝l├╝d├╝r. Su potansiyeli zay─▒f oldu─čundan tar─▒m geridir. Son y─▒llarda serac─▒l─▒k ├Ân plana ├ž─▒km─▒┼čt─▒r. Bu geli┼čme her ┼čeyden evvel platoyu terk etmeye haz─▒rlanan k─▒r n├╝f├╝sunu yeniden topra─ča ba─člaya bilmi┼čtir.

─░├ž bat─▒ Anadolu da Kula platosu volkanik olu┼čumludur. Y├╝zeyinde ilgin├ž volkanik ┼čekiller yer almaktad─▒r.

─░├ž Anadolu Platolar─▒
Burada, hafif yar─▒lm─▒┼č a┼č─▒n─▒m platolar─▒ olan Yukar─▒ Sakarya, Haymana, Cihanbeyli, Obruk ve Bozok platolar─▒yla, volkanik yap─▒l─▒ Ni─čde-Kayseri platolar─▒ ve bir peneplen plato olan Uzun yayla vard─▒r.
Yukar─▒ Sakarya platosu ortalama 800m y├╝kseklikte olup Sakarya `n─▒n kollar─▒yla yar─▒lm─▒┼čt─▒r. Topraklar─▒ verimli, su kayna─č─▒ bol oldu─ču i├žin ileri tar─▒m sahas─▒d─▒r.
Haymana-Cihanbeyli, 1000-1200m y├╝ksekli─če sahip masa g├Âr├╝n├╝┼čl├╝ bir platodur. Kuvvetli akarsu olmad─▒─č─▒ i├žin fazla par├žalanmam─▒┼čt─▒r. Kuru tar─▒m yayg─▒nd─▒r. Buras─▒ ayn─▒ zamanda tiftik ke├žisinin vatan─▒d─▒r.
Obruk platosu tuz g├Âl├╝n├╝n g├╝neyinde yer al─▒r. G├╝neyde Karaca da─č, Hasan ve Melendiz volkanlar─▒na yaslan─▒r. Fazla par├žal─▒ de─čildir. Platonun g├╝neyinde Konya ovas─▒ yer al─▒r.
Bozok platosu K─▒r┼čehir eski k├╝tlesinde yer al─▒r. K─▒z─▒l─▒rmak ve ye┼čil─▒rmak`─▒n kollar─▒yla par├žalanm─▒┼čt─▒r.
Ni─čde-Kayseri platosunda y├╝zeye yay─▒lan t├╝f, lav ve bunlar─▒n ayr─▒┼čmas─▒yla olu┼čan maddeler, verimli topraklar─▒n yer almas─▒na neden olmu┼čtur. ├ľzellikle volkanik da─člardan do─čan dere ve ├žaylar─▒n getirmi┼č oldu─ču topraklar al├žak ve ├žukur alanlarda birikerek kal─▒n al├╝vyon tabakalar─▒ olu┼čmu┼člar─▒d─▒r. Bu durum tar─▒msal potansiyeli art─▒rm─▒┼čt─▒r. Bu plato Toros da─člar─▒n─▒n gediklerinden gelen nemli hava k├╝tleleri sayesinde ├ževreye g├Âre ├žok ya─č─▒┼č alabilmektedir Da─č ├╝zerinde biriken karlar, b├Âl├╝m├╝n su gereksinimini sa─člayan depo durumundad─▒r. Da─člar─▒n eteklerinde ortaya ├ž─▒kan ├žok say─▒da su kayna─č─▒, su potansiyelini daha da art─▒rarak sulu tar─▒ma elveri┼čli bir zemin haz─▒rlar.
Platoda Jeotermal kaynaklar─▒n varl─▒─č─▒ da tespit edilmi┼č ancak hen├╝z yararlanmaya ge├žilmemi┼čtir. Bunlar─▒n yan─▒ s─▒ra ├Âzellikle Nev┼čehir ve ├ťrg├╝p y├Ârelerinde lav ve t├╝flerin zemine yay─▒larak erozyona maruz kalmalar─▒yla peri bacalar─▒ olu┼čmu┼čtur. Bu ┼čekiller turizm a├ž─▒s─▒ndan de─čerli oldu─ču gibi y├Âre halk─▒na bar─▒nak ya da yiyecek deposu olarak yarar sa─člar.
Bu platoda vadi i├ži ovalar─▒nda tar─▒m ├Ânem kazanm─▒┼čt─▒r. Tah─▒l (bu─čday, ├çavdar…) baklagil, ┼čekerpancar─▒, patates, so─čan gibi k├╝lt├╝r bitkileri ilk s─▒rada yer al─▒r, elma yeti┼čtiricili─či ve ba─č k├╝lt├╝rleri ise meyvecilik a├ž─▒s─▒ndan ileri bir tar─▒msal etkinlik olarak dikkat ├žeker. Bu b├Âl├╝mdeki ba─člar ├ťrg├╝p ve Ni─čde`yi T├╝rkiye ├žap─▒nda ┼čarap├ž─▒l─▒k merkezi durumuna getirmi┼člerdir.
Ni─čde – Kayseri platosu volkanik olu┼čumludur. Uzun yayla bir peneplen platodur ancak olduk├ža y├╝ksektir.

Do─ču Anadolu Platolar─▒
Genellikle volkanik yap─▒l─▒d─▒rlar. En y├╝ksek plato Erzurum-Kars platosudur. 2000m ye yak─▒n y├╝kseltiye sahiptir. T├╝rkiyeÔÇŁ nin en ├Ânemli otlak sahas─▒d─▒r. Di─čer volkanik plato Murat platosudur. Murat ve kollar─▒ ile par├žalanm─▒┼čt─▒r. Platoda Tunceli ve bir volkanik da─č olan Bing├Âl da─č─▒ y├╝kselir.

G├╝neydo─ču Anadolu Platolar─▒
T├╝rkiyeÔÇŁ nin ─░├ž AnadoluÔÇŁdan sonra, di─čer b├╝y├╝k plato sahas─▒ G├╝neydo─čuda yer al─▒r.Gaziantep platosundan ba┼člayan platolar serisi Mardin ÔÇŁe kadar uzan─▒r. Ancak bu plato ku┼ča─č─▒ i├žinde yer alan volkanik engebeler platoyu kesintiye u─črat─▒r. Bu nedenle platolar birbirinden ayr─▒ par├žalar halinde bulunurlar. Bunlar─▒n i├žinde en karakteristik olan─▒ Urfa-Suru├ž-Hilvan-Siverek- Viran┼čehir ve Ceylan p─▒nar ; i├žine alan k─▒s─▒md─▒r. Urfa-Viran┼čehir-Hilvan Platosu diye adland─▒r─▒lan bu plato F─▒rat ve kollar─▒ taraf─▒ndan hafif yar─▒lm─▒┼č a┼č─▒n─▒m platosudur. Platonun y├╝zey ┼čekilleri Kuzey-G├╝ney y├Ânl├╝ de─či┼čir. G├╝neyde hafif dalgal─▒ ava g├Âr├╝n├╝m├╝nde iken kuzeye ├ž─▒k─▒ld─▒k├ža dik yama├žlar halinde devam eder. Bu yama├žlar aras─▒nda b├╝y├╝k d├╝zl├╝klere de rastlanabilir. Kalkerden olu┼čan plato y├╝zeyi ├╝zerinde toprak ├Ârt├╝s├╝ geni┼č ├Âl├ž├╝de yitirilmi┼č olup zemine ince bir toprak tabakas─▒ ile ta┼č ve ├žak─▒llar hakimdir. Plato y├╝zeyi ├╝zerinde toprak ve su azl─▒─č─▒ nedeniyle bitki ├Ârt├╝s├╝ son derece fakirdir. Buralarda tek bir k├Âye bile ├žo─ču kez rastlanmaz. Geni┼č plato y├╝zeyi nacak ilk baharda s├╝r├╝c├╝lere mera hizmeti g├Ârebilir. Alan─▒n en b├╝y├╝k sorunu su teminidir. GAP ile devlet bu sorunu ├ž├Âz├╝mleyerek y├Âreyi ekonomiye kazand─▒r─▒lmaya ├žal─▒┼č─▒lmaktad─▒r. Gaziantep platosu bat─▒dan gelen nemli hava k├╝tlelerine a├ž─▒kt─▒r. F─▒rat`─▒ hafif├že par├žalad─▒─č─▒ bu sahada yer alan ova ÔÇťverimli hilalÔÇŁ olarak an─▒lmaktad─▒r. Do─čal bitki ├Ârt├╝s├╝ ve tar─▒m ├╝r├╝nleri ├že┼čitlilik g├Âsteren co─črafi potansiyeli y├╝ksek bir sahad─▒r.

T├╝rkiye’nin Platolar─▒n─▒n B├Âlgelere G├Âre Da─č─▒l─▒┼č─▒
– ─░├ž Anadolu B├Âlgesi’nde: Haymana, Cihanbeyli, Obruk, Bozok ve Uzunyayla Platolar─▒.
– Marmara B├Âlgesi’nde: ├çatalca – Kocaeli Platosu.
– Akdeniz B├Âlgesi’nde: Teke ve Ta┼čeli Platolar─▒.
– Ege B├Âlgesi’nde: Yaz─▒l─▒kaya Platosu. (Bayat)
– Do─ču Anadolu B├Âlgesi’nde: Erzurum, Kars ve Ardahan Platolar─▒.
– G├╝neydo─ču Anadolu B├Âlgesi’nde: Gaziantep, ┼×anl─▒urfa Platolar─▒d─▒r.
– Karadeniz B├Âlgesi’nde: Per┼čembe Platosu.

Bir ├Ânceki yaz─▒m─▒z olan 10. S─▒n─▒f Co─črafya 2.D├Ânem 1.Yaz─▒l─▒ ├ľrne─či 2014 ba┼čl─▒kl─▒ makalemizi de okuman─▒z─▒ ├Âneririz.

Yazar Hakk─▒nda

Sel├žuk ├ťniversitesi Co─črafya ├ľ─čretmenli─či alan─▒ndan mezun oldum. Yakla┼č─▒k 13 y─▒ld─▒r aktif olarak internet kullan─▒c─▒s─▒y─▒m. Tam bir co─črafya ve do─ča tutkunuyum. Zaman─▒m─▒n b├╝y├╝k k─▒sm─▒n─▒ Co─črafi olaylarla ilgilenerek ge├žiririm.

Cevap Yaz