T├╝rkiye’de G├Âr├╝len ─░klim Tipleri ve ├ľzellikleri

0

T├╝rkiye’de G├Âr├╝len ─░klim Tipleri ve ├ľzellikleri

T├╝rkiye’de ├žok ├že┼čitli iklimler g├Âr├╝l├╝r. ─░klim ├že┼čitlili─čine sebep olan fakt├Ârler ┼čunlard─▒r:
ÔÇó┬á├ť├ž taraf─▒n─▒n denizlerle ├ževrili olmas─▒
ÔÇó┬áY├╝kseltisinin fazla olmas─▒
ÔÇó┬áIl─▒man iklim ku┼ča─č─▒nda bulunmas─▒
ÔÇó┬áYer ┼čekillerinin ├že┼čitlilik g├Âstermesi
ÔÇó┬áKuzeyinde ve g├╝neyinde da─člar─▒n denize para┬Člel uzanmas─▒

T├╝rkiye, genelde Akdeniz ikliminin etkisi alt─▒ndad─▒r. ├ç├╝nk├╝, ├╝lkemiz genelinde yazlar kurak, k─▒┼člar ya─č─▒┼čl─▒ ge├žer. Ancak bununla beraber, birbirlerinden belirgin farklarla ayr─▒labilen karasal ve Karadeniz iklimleri de etkili olmaktad─▒r.

T├ťRK─░YE’DE ─░KL─░M ELEMANLARI

A. SICAKLIK
T├╝rkiye’de s─▒cakl─▒k, k─▒y─▒larda enlem fark─▒na, i├ž kesimlerde ise denizden uzakl─▒k, y├╝kselti, yer ┼čekilleri gibi fakt├Ârlere ba─čl─▒ olarak de─či┼čir.

1. Y─▒ll─▒k Ortalama S─▒cakl─▒k Da─č─▒l─▒┼č─▒
ÔÇó┬áEn d├╝┼č├╝k ortalama s─▒cakl─▒klar, Kuzeydo─ču Anadolu’da g├Âr├╝l├╝r.
ÔÇó┬áEn y├╝ksek ortalama s─▒cakl─▒klar, G├╝neydo─ču Anadolu B├Âlgesi’nin g├╝neyi ile Akdeniz k─▒y─▒la┬Čr─▒nda g├Âr├╝l├╝r.
ÔÇó┬áEn d├╝┼č├╝k s─▒cakl─▒k ile en y├╝ksek s─▒cakl─▒k ara┬Čs─▒ndaki fark 8┬░C den fazlad─▒r.
ÔÇó┬áS─▒cakl─▒k genelde g├╝neyden kuzeye gidildik├že azalmaktad─▒r.
indirgenmi┼č-y─▒ll─▒k-izoterm

2. Temmuz Ay─▒ Ortalama S─▒cakl─▒k Da─č─▒l─▒┼č─▒
ÔÇó┬áTemmuz ay─▒nda en d├╝┼č├╝k s─▒cakl─▒k, Kuzeydo─ču Anadolu, Karadeniz k─▒y─▒lar─▒ ve Marmara’n─▒n kuzeyinde g├Âr├╝l├╝r.
ÔÇó┬áBu ayda en y├╝ksek s─▒cakl─▒klar, G├╝neydo─ču Anadolu B├Âlgesi’nde g├Âr├╝l├╝r.
ÔÇó┬áTemmuz ay─▒nda bug├╝ne kadar ├Âl├ž├╝lm├╝┼č en y├╝ksek s─▒cakl─▒k de─čeri 46,5┬░C ile ┼×anl─▒urfa iline aittir.
temmuz-izoterm-haritas─▒

3. Ocak Ay─▒ Ortalama S─▒cakl─▒k Da─č─▒l─▒┼č─▒
ÔÇó┬áOcak ay─▒nda, b├Âlgeler aras─▒ndaki s─▒cakl─▒k fark─▒, Temmuz ay─▒na oranla daha fazlad─▒r.
ÔÇó┬áEn d├╝┼č├╝k s─▒cakl─▒klar, Kuzeydo─ču Anadolu’da g├Âr├╝l├╝r.
ÔÇó En y├╝ksek s─▒cakl─▒klar Akdeniz k─▒y─▒ kesiminde g├Âr├╝l├╝r.
ÔÇó Ocak ay─▒nda bug├╝ne kadar ├Âl├ž├╝lm├╝┼č en d├╝┼č├╝k s─▒cakl─▒k de─čeri -43,2 ┬░C ile A─čr─▒ iline aittir.

ocak ay─▒ indirgenmi┼č izoterm haritas─▒

T├╝rkiye’de g├╝nl├╝k ve y─▒ll─▒k s─▒cakl─▒k farklar─▒ k─▒y─▒ b├Âlgelerimizde az, i├ž b├Âlgelerimizde fazlad─▒r. En az y─▒ll─▒k fark Do─ču Karadeniz k─▒y─▒lar─▒nda g├Âr├╝l├╝r. (15 – 16┬░C). En ├žok y─▒ll─▒k fark ise, Kuzeydo─ču Anadolu’dad─▒r. (Erzurum’da 27┬░C, Kars’ta 29┬░C, A─čr─▒’da 31 ┬░C)

B- BASIN├ç VE R├ťZGARLAR

BASINÇ
T├╝rkiye’de mevsimlere, deniz ve karalara ve yerel ─▒s─▒nma farklar─▒na ba─čl─▒ olarak olu┼čan bas─▒n├ž merkezlerinin yan─▒ s─▒ra, T├╝rkiye’nin d─▒┼č─▒nda olu┼čan ve T├╝rkiye’yi etkisine alan gezici bas─▒n├ž merkezleri de bulunmaktad─▒r.

T├╝rkiye’yi en ├žok etkileyen bas─▒n├ž merkezleri ┼čunlard─▒r:
a. Sibirya Antisiklonu: Sibirya ├╝zerinde olu┼čur. T├╝rkiye’yi k─▒┼č─▒n etkiler. So─čuk ve kar getirir. 60┬░ enlemleri ├ževresinde olu┼čmas─▒na ra─čmen, so─čumadan dolay─▒ termik k├Âkenlidir.

b. Asor Antisiklonu: Atlas Okyanusu ├╝zerindeki Asor Adalar─▒ ├ževresinde, 30┬░ DYB alan─▒na ba─čl─▒ olarak olu┼čur. K─▒┼č mevsiminde Sibirya antisiklonu ile birle┼čerek T├╝rkiye ├╝zerinde etkili oldu─čunda ─░zlanda siklonu T├╝rkiye’ye sokulamaz. Bunun sonucunda da ├╝lkemizde k─▒┼člar so─čuk, sert ve kar ya┬Čss─▒, ge├žer.

c. Basra Siklonu: Basra K├Ârfezi ├ževresinin a┼č─▒r─▒ ─▒s─▒nmas─▒yla olu┼čur. Samyeli r├╝zgarlar─▒ vas─▒tas─▒yla Akdeniz ve G├╝neydo─ču Anadolu b├Âlgelerinde etkili olur. Havadaki nemi kurutarak s─▒cakl─▒k ve buharla┼čmay─▒ artt─▒r─▒r 30┬░ Kuzey enlemi ├ževresinde olu┼čmas─▒na ra─čmen, ─▒s─▒nmadan dolay─▒ termik k├Âkenlidir. T├╝rkiye’de yaz mevsiminde etkilidir.

d. ─░zlanda Siklonu: ─░zlanda ├╝zerinde olu┼čur. T├╝rkiyeÔÇÖde k─▒┼č─▒n ve ilkbaharda etkili olur. Etkili oldu─čunda T├╝rkiye’de k─▒┼člar ─▒l─▒k, k─▒sa ve ya─čmurlu ge├žer. 60┬░ enlemleri ├ževresinde olu┼čtu─ču i├žin dinamik k├Âkenlidir.

R├ťZGARLAR
T├╝rkiye’ye, kuzeybat─▒, kuzey ve kuzeydo─čudan esen r├╝zgarlar enlemin etkisiyle, hava s─▒cakl─▒─č─▒n─▒ d├╝┼č├╝r├╝rler. G├╝neybat─▒, g├╝ney ve g├╝neydo─čudan esen r├╝zgarlar ise hava s─▒cakl─▒─č─▒n─▒ y├╝kseltirler.

a. So─čuk Yerel R├╝zgarlar:
Karayel: Balkanlar’daki y├╝ksek bas─▒n├ž ve Basra K├Ârfezi’ndeki al├žak bas─▒n├ž sonucu olu┼čur. Kuzeybat─▒dan so─čuk ve kuru olarak eser. K─▒┼č mevsiminde Marmara B├Âlgesi ile Bat─▒ Karadeniz’de s─▒cakl─▒klar─▒ azaltarak kar ya─č─▒┼č─▒na neden olur.

Y─▒ld─▒z: Kuzeyden eser. Karadeniz ├╝zerinden geldi─či i├žin so─čuk ve nemlidir. Karadeniz Da─člar─▒’nda ya─č─▒┼č b─▒rak─▒r.

Poyraz: Marmara, Karadeniz ve ─░├ž b├Âlgelerimize kuzeydo─čudan esen so─čuk, kuru bir r├╝zgard─▒r. Do─ču Avrupa’daki y├╝ksek bas─▒nc─▒n etkisi sonucunda olu┼čur. K─▒┼č─▒n s─▒cakl─▒klar─▒ azaltarak kar ya─č─▒┼č─▒na ne┬Čden olur. Yaz poyraz─▒ ise serin ve kuru olarak eser.

Ege Denizi’nde, yaz─▒n poyraz benzeri r├╝zgarlar tam kuzeyden eserler. Eski Yunanl─▒lar bu r├╝zgarlara, ticaret r├╝zgar─▒ anlam─▒nda Etesia demi┼člerdir. Bug├╝n de, D├╝nya literat├╝r├╝nde Ege Denizi’nde yaz─▒n kuzeyden esen r├╝zgarlara etezyen denilmektedir.

b. S─▒cak Yerel R├╝zgarlar
Lodos: Kuzey Afrika’daki y├╝ksek bas─▒n├ž ve Hazar Denizi’ndeki al├žak bas─▒n├ž sonucu olu┼čur. Marmara, Ege ve Akdeniz b├Âlgelerinde etkilidir. Akdeniz’den geldi─či i├žin nemli ve s─▒cakt─▒r. ─░├ž kesimlere sokulurken y├╝kseltinin etkisiyle so─čuyarak ya─č─▒┼ča neden olur. K─▒┼č mevsiminde etkili oldu─ču b├Âlgelerde, s─▒cakl─▒─č─▒ artt─▒rarak kar erimelerine neden olur.

K─▒ble: G├╝neyden eser. ─░├ž kesimlerimizde etkili olur. Akdeniz B├Âlgesi’nde nemli ve s─▒cak, i├ž kesimlerde ise, kuru ve s─▒cak olarak eser.

Ke┼či┼čleme (Samyeli): 30┬░ enlemi ├ževresindeki di┬Čnamik y├╝ksek bas─▒nc─▒n etkisi sonucu olu┼čur. Suriye ├ç├Âl├╝’nden G├╝neydo─ču Anadolu’ya do─čru eser. S─▒cak ve kurudur. Bitkiler ├╝zerinde kurutucu etkisi vard─▒r.

C- NEM VE YA─×I┼×LAR
T├╝rkiye’de, y─▒ll─▒k ortalama ya─č─▒┼č bak─▒m─▒ndan, b├Âlgeler aras─▒nda b├╝y├╝k farkl─▒l─▒klar vard─▒r. Baz─▒ b├Âlgelerde ortalama ya─č─▒┼č 2500 mm’yi bulurken, baz─▒ b├Âlgelerde 250 mm’nin alt─▒na inmektedir.

T├╝rkiye’de ya─č─▒┼č─▒n da─č─▒l─▒┼č─▒n─▒ inceledi─čimizde ┼ču ├Âzellikler g├Âr├╝l├╝r:
ÔÇó T├╝rkiye’de ya─č─▒┼č da─č─▒l─▒┼č─▒ haritas─▒ ile yer ┼čekilleri haritas─▒ kar┼č─▒la┼čt─▒r─▒ld─▒─č─▒nda, aralar─▒nda yak─▒n ilgi bulundu─ču tespit edilmektedir.
ÔÇó T├╝rkiye’de fazla ya─č─▒┼č alan yerler (1000 mm. den fazla), Do─ču ve Bat─▒ Karadeniz b├Âl├╝mleri ile baz─▒ Bat─▒ ve Do─ču Anadolu da─člar─▒d─▒r. En fazla ya─č─▒┼č alan yer Rize ├ževresidir. (2400 mm. den fazla)
ÔÇó T├╝rkiye’de orta derecede ya─č─▒┼č alan yerler (500 mm -1000 mm aras─▒), Akdeniz, Ege, Marmara, Orta Karadeniz, Do─ču Anadolu ve ─░├ž Anadolu’nun kuzey kesimleridir.
ÔÇó T├╝rkiye’de az ya─č─▒┼č alan yerler (500 mmÔÇÖnin al┬Čt─▒nda), ─░├ž Anadolu, G├╝neydo─ču Anadolu ve yer yer Do─ču Anadolu’nun ├žukur yerleridir. En az ya─č─▒┼č alan yer, Tuz G├Âl├╝ ├ževresi ile I─čd─▒r Ovas─▒ civar─▒d─▒r. (250 mm nin alt─▒nda)
ÔÇó Ya─č─▒┼č─▒n mevsimlere da─č─▒l─▒m─▒ (ya─č─▒┼č rejimi) bak─▒m─▒ndan b├Âlgeler aras─▒nda ├Ânemli farkl─▒l─▒klar g├Âr├╝l├╝r. Karadeniz B├Âlgesi her mevsim ya─č─▒┼čl─▒d─▒r. Bunun d─▒┼č─▒nda kalan b├Âlgelerde kurak ve ya─č─▒┼čl─▒ d├Ânemlere rastlan─▒r. Kurak d├Ânem genellikle yaza rastlarken, ya─č─▒┼čl─▒ d├Ânem k─▒┼ča rastlar.

t├╝rkiye y─▒ll─▒k ortalama ya─č─▒┼č haritas─▒

t├╝rkiye y─▒ll─▒k ortalama ya─č─▒┼č haritas─▒

T├ťRK─░YE’DE ─░KL─░M ├çE┼×─░TLER─░
T├╝rkiye’de genel olarak ├╝├ž ana iklim tipi g├Âr├╝l├╝r. Bunlar, Karadeniz ve Akdeniz iklimleri ile karasal iklimdir.

1. Karadeniz ─░klimi: Bu iklim, as─▒l olarak Kuzey Anadolu Da─člar─▒’n─▒n Karadeniz’e bakan yama├žlar─▒nda g├Âr├╝l├╝r. Genel ├Âzellikleri ┼č├Âyledir:

ÔÇó Her mevsim ya─č─▒┼čl─▒d─▒r.
ÔÇó Do─ču Karadeniz B├Âl├╝m├╝’nde maksimum ya─č─▒┼č sonbaharda, minimum ya─č─▒┼č ilkbaharda d├╝┼čer. Y─▒ll─▒k ya─č─▒┼č miktar─▒ 2000 – 2500 mm dir.
ÔÇó Bat─▒ Karadeniz B├Âl├╝m├╝’nde de maksimum ya─č─▒┼č sonbaharda, minimum ya─č─▒┼č ilkbaharda d├╝┼čer. Y─▒ll─▒k ya─č─▒┼č miktar─▒ 1000 -1500 mm dir.
ÔÇó Orta Karadeniz B├Âl├╝m├╝’nde ise maksimum ya─č─▒┼č k─▒┼č─▒n, minimum ya─č─▒┼č yaz─▒n olmaktad─▒r. Y─▒ll─▒k ya─č─▒┼č miktar─▒ 700 -1000 mm dir.
ÔÇó Karadeniz ikliminin g├Âr├╝ld├╝─č├╝ alanlarda kar ya─č─▒┼čl─▒ g├╝nlerin ortalamas─▒ 18 g├╝nd├╝r.
ÔÇó Y─▒ll─▒k ortalama s─▒cakl─▒k 13-15┬░CÔÇÖdir.
ÔÇó Ocak ay─▒ ortalama s─▒cakl─▒─č─▒ 6-7┬░CÔÇÖdir.
ÔÇó Temmuz ay─▒ ortalama s─▒cakl─▒─č─▒ 21-23┬░CÔÇÖdir.
ÔÇó Y─▒ll─▒k s─▒cakl─▒k fark─▒ 13-15┬░CÔÇÖdir.
ÔÇó Tabii bitki ├Ârt├╝s├╝ ormand─▒r. Y├╝ksek yerlerde Alpin ├žay─▒r g├Âr├╝l├╝r.
ÔÇó Kuzey Anadolu Da─člar─▒’n─▒n g├╝neye bakan kesimlerinde, deniz etkisinin azalmas─▒ nedeni ile ya─č─▒┼člar azal─▒r ve s─▒cakl─▒klar d├╝┼čer. Karasal etki g├Âr├╝lmeye ba┼člar. (Kastamonu, Bayburt, G├╝m├╝┼čhane gibi)
karadeniz-iklimi

2. Akdeniz ─░klimi: Bu iklim tipi, ├╝lkemizde en belirgin olarak Akdeniz k─▒y─▒lar─▒nda g├Âr├╝lmekle birlikte, Ege ve Marmara b├Âlgelerinde de etkili olmaktad─▒r. Genel ├Âzellikleri ┼č├Âyledir:

ÔÇó Yazlar s─▒cak ve kurak, k─▒┼člar ─▒l─▒k ve ya─č─▒┼čl─▒d─▒r.
ÔÇó Maksimum ya─č─▒┼č k─▒┼č─▒n, minimum ya─č─▒┼č yaz─▒n d├╝┼čer.
ÔÇó Yaz ve k─▒┼č ya─č─▒┼člar─▒ aras─▒ndaki fark olduk├ža fazlad─▒r.
ÔÇó Y─▒ll─▒k ya─č─▒┼č ortalamas─▒ 600-1000 mm aras─▒n┬Čda de─či┼čir.
ÔÇó Y─▒ll─▒k s─▒cakl─▒k ortalamas─▒ 18-20┬░CÔÇÖdir.
ÔÇó Ocak ay─▒ ortalamas─▒ 8-10┬░C, Temmuz ay─▒ ortalamas─▒ ise 28-30┬░CÔÇÖdir.
ÔÇó Y─▒ll─▒k s─▒cakl─▒k fark─▒ 15-18┬░C aras─▒nda de─či┼čir.
ÔÇó Ege B├Âlgesi’nde da─člar─▒n k─▒y─▒ya dik uzanmas─▒, Akdeniz ikliminin i├ž kesimlere sokulmas─▒n─▒ sa─člam─▒┼čt─▒r.
ÔÇó Marmara’da g├Âr├╝len Akdeniz ikliminde, yazlar Akdeniz k─▒y─▒lar─▒na g├Âre daha serindir. K─▒┼člar ise so─čuk ve karl─▒ ge├žer.
ÔÇó Akdeniz ikliminin karakteristik bitki ├Ârt├╝s├╝ zeytin, zakkum, mersin, kocayemi┼č, defne, kekik, vb. bitkilerden olu┼čan makilerdir.
akdeniz-iklimi

3. Karasal ─░klim: ├ťlkemizde karasal iklim, ─░├ž Anadolu, Do─ču Anadolu ve G├╝neydo─ču Anadolu b├Âlgeleri ile ─░├žbat─▒ Anadolu B├Âl├╝m├╝’nde g├Âr├╝l├╝r. Ancak karasal iklim, bu b├Âlgelerde baz─▒ farkl─▒l─▒klar g├Âsterir. ├ťlkemizdeki orasal iklimin ├Âzellikleri hakk─▒nda ┼čunlar─▒ s├Âyleyebiliriz:

ÔÇó Yazlar s─▒cak ve kurak, k─▒┼člar so─čuk ve kar ya─č─▒┼čl─▒d─▒r.
ÔÇó ─░├ž Anadolu B├Âlgesi’nde maksimum ya─č─▒┼č ─░lkbaharda, minimum ya─č─▒┼č yaz─▒n d├╝┼čer.
ÔÇó ─░├ž Anadolu’da ortalama ya─č─▒┼č 300-400 mm’dir. (Y├╝ksek yerlerde 500-600 mm’yi bulur)
ÔÇó ─░├ž Anadolu’nun k─▒┼č s─▒cakl─▒k ortalamas─▒ 1-2┬░C, yaz s─▒cakl─▒k ortalamas─▒ 22-23┬░C, y─▒ll─▒k s─▒cakl─▒k ortalamas─▒ ise 10 – 12┬░CÔÇÖdir.
ÔÇó Ege B├Âlgesi’nin ─░├žbat─▒ Anadolu B├Âl├╝m├╝’nde ya─č─▒┼člar k─▒y─▒ya nazaran ├žok azd─▒r.
ÔÇó Do─ču Anadolu’nun kuzeydo─ču kesiminde y─▒ll─▒k s─▒cakl─▒k ortalamas─▒ 4-6┬░CÔÇÖdir.
ÔÇó Kuzeydo─ču Anadolu’da k─▒┼č s─▒cakl─▒k ortalamas─▒ -7, -10┬░C, yaz s─▒cakl─▒k ortalamas─▒ 17-19┬░CÔÇÖdir.
ÔÇó Y─▒ll─▒k ya─č─▒┼č miktar─▒ 500-600 mm’dir.
ÔÇó Kuzeydo─ču Anadolu’da maksimum ya─č─▒┼č ilkbaharda ve yaz─▒n, minimum ya─č─▒┼č k─▒┼č─▒n g├Âr├╝l├╝r.
ÔÇó G├╝neydo─ču Anadolu’da ise ortalama ya─č─▒┼č 400-700 mmÔÇÖdir.
ÔÇó G├╝neydo─ču Anadolu B├Âlgesi’nde k─▒┼č mevsimi pek donlu ge├žmemekle beraber, yaz mevsiminde ┼čiddetli kuru s─▒caklar egemendir.
ÔÇó G├╝neydo─ču Anadolu’da y─▒ll─▒k ortalama s─▒cakl─▒k 15-16┬░C, k─▒┼č s─▒cakl─▒─č─▒ 3-4┬░C, yaz s─▒cakl─▒─č─▒ ise 30-35┬░C dir.
ÔÇó G├╝neydo─ču Anadolu’da maksimum ya─č─▒┼č k─▒┬Č┼č─▒n, minimum ya─č─▒┼č yaz─▒n d├╝┼čmektedir.
karasal-iklim

Bir ├Ânceki yaz─▒m─▒z olan T├╝rkiye'de Esen R├╝zgarlar ve Y├Ânleri Haritas─▒ ba┼čl─▒kl─▒ makalemizi de okuman─▒z─▒ ├Âneririz.

Yazar Hakk─▒nda

Co─črafya hayata bak─▒┼č a├ž─▒m, hayat felsefem..

Cevap Yaz