Levha Hareketleri ve Etkileri

0

Levha Hareketleri ve Etkileri

G├╝ney Amerika ve Afrika k─▒ta kenarlar─▒n ne kadar uyumlu olduklar─▒ pek ├žok bilim adam─▒n─▒n dikkatini ├žekmi┼čtir, ilk kez Eduard SUESS D├╝nya’n─▒n ge├žmi┼čte tek bir s├╝per k─▒tadan olu┼čtu─ču d├╝┼č├╝ncesini ortaya atm─▒┼čt─▒r. Ancak bu konuda ilk kapsaml─▒ teorem, Alman bilim adam─▒ Alfred WEGENER taraf─▒ndan, 1915 y─▒l─▒nda ortaya at─▒lm─▒┼čt─▒r. Wegener’in ya┼čad─▒─č─▒ d├Ânemde bu iddialar─▒ kabul g├Ârmemi┼čtir.
Wegener’e g├Âre D├╝nyan─▒n d─▒┼č y├╝zeyi kesintisiz gibi g├Âz├╝kse de b├╝y├╝k k─▒ta par├žalar─▒ndan olu┼čmaktad─▒r. Bu par├žalar ak─▒┼čkan magman─▒n ├╝zerinde s├╝rekli bir hareketlilik halindedir.Ya┼čad─▒─č─▒ d├Ânemde bu iddialar─▒ kan─▒tlayacak sa─člam dayanaklar bulamayan Wegener, hen├╝z elli ya┼č─▒nda, Gr├Ânland buzullar─▒nda teorisini kan─▒tlayacak verileri ararken, donarak ├Âlm├╝┼čt├╝r. 1960’l─▒ y─▒llarda “K─▒talar─▒n Kaymas─▒ Teorisi” yerini, kesin olarak a├ž─▒klanan “Levha Tektoni─či Kuram─▒” na b─▒rakm─▒┼čt─▒r.
D├╝nyam─▒z─▒n i├ž yap─▒s─▒ bir tak─▒m katmanlardan olu┼čmaktad─▒r. Bu katmanlar─▒n merkezinde ├žekirdek denilen y├╝ksek ─▒s─▒ya sahip b├Âl├╝m yer al─▒r. Manto k─▒sm─▒ genellikle eriyik haldeki kaya├žlardan olu┼čur. ├çekirdekteki y├╝ksek enerji, manto i├žinde dikey ve yatay magma ak─▒mlar─▒na neden olur. Bu magma ak─▒mlar─▒na konveksiyon ak─▒mlar─▒ denir.
Yer kabu─čunun her bir b├Âl├╝m├╝n├╝ olu┼čturan k─▒s─▒mlara levha ya da plaka ad─▒ verilmektedir. Bu par├žalar mantonun ├╝zerinde y├╝zer durumdad─▒r. Levhalar, D├╝nyan─▒n ├žekirde─čindeki ─▒s─▒n─▒n y├╝ksek olmas─▒ nedeniyle mantoda olu┼čan dikey magma ak─▒mlar─▒n─▒n etkisiyle hareket ederler. Bir levha, yaln─▒zca okyanusal ya da k─▒tasal kabuktan olu┼čabildi─či gibi her iki kabuk t├╝r├╝n├╝ de i├žerebilir. Levhalar, levha s─▒n─▒r─▒ ya da levha kenar─▒ ile sona erer. Levha s─▒n─▒rlar─▒;

ÔÇó Depremlerin
ÔÇó Volkanizman─▒n
ÔÇó S─▒cak su kaynaklar─▒n─▒n bir arada g├Âr├╝ld├╝─č├╝ alanlard─▒r.

Mantonun ├╝st b├Âl├╝m├╝ne Astenosfer denir. Levha hareketleri ve volkanizma buradaki ak─▒┼čkan ma─čma sayesinde ger├žekle┼čir. ─░ki levhan─▒n ayr─▒ld─▒─č─▒ yerlerde y─▒rt─▒lma faylar─▒ (transform faylar─▒) olu┼čur. Buralardan okyanus taban─▒na volkanik maddeler ├ž─▒kmaktad─▒r (deniz taban─▒ volkanizmas─▒). Yakla┼čan iki k─▒tasal levhan─▒n bulundu─ču yerlerde b├╝y├╝k k─▒vr─▒m da─člar─▒ olu┼čur. Toros, Alp ve Himalaya da─člar─▒ bu duruma ├Ârnektir. K─▒tasal ve okyanusal levhan─▒n ├žarp─▒┼čt─▒─č─▒ yerlerde, okyanusal kabuk, astenosfere dalar. Buralara dalma-batma zonu denir. Astenosfere dalan levha ergiyerek y├╝kselir. B├Âylece k─▒y─▒ boyunca volkanik da─člar olu┼čur, iki okyanusal levhan─▒n ├žarp─▒┼čt─▒─č─▒ yerlerde ise volkanik da─č s─▒ralar─▒n─▒n olu┼čturdu─ču ada yaylar─▒ g├Âr├╝l├╝r. Japonya ve Filipinliler bu ada yaylar─▒na ├Ârnektir. Ayr─▒ca dalma-batma ku┼čaklar─▒nda derin deniz ├žukurlar─▒ olu┼čmaktad─▒r. B├╝y├╝k Okyanustaki Mariana ve Tonga gibi ├žukurluklar dalma-batma ku┼čaklar─▒n─▒ g├Âstermektedir.

Yerkabu─ču 7 km ile 100 km kal─▒nl─▒klar─▒ aras─▒nda de─či┼čen, kaygan ├Âzellikte 7 b├╝y├╝k ve birka├ž k├╝├ž├╝k levhadan meydana gelmi┼čtir.

B├╝y├╝k levhalar
ÔÇó┬áAvrasya levhas─▒
ÔÇó┬áPasifik levhas─▒
ÔÇó┬áAvustralya levhas─▒
ÔÇó┬áK. Amerika levhas─▒
ÔÇó┬áG.Amerika levhas─▒
ÔÇó┬áAfrika levhas─▒
ÔÇó┬áAntartika levhas─▒

K├╝├ž├╝k levhalar
ÔÇó┬áAntiller
ÔÇó┬áFilipinler
ÔÇó┬áKokos
ÔÇó┬áNazka
ÔÇó┬áHindistan
ÔÇó┬áArabistan

levha-sinirlari

LEVHA HAREKETLER─░N─░N ETK─░LER─░
1- Depremsellik
Levha s─▒n─▒rlar─▒ yer kabu─čunun en zay─▒f kesimleridir. Bu b├Âlgelerde yo─čun bir depremsellik g├Âze ├žarpar. Depremlerin da─č─▒l─▒┼č haritas─▒na g├Âre D├╝nya’da depremselli─čin yo─čun olarak ya┼čand─▒─č─▒ alanlarla levha s─▒n─▒rlar─▒ aras─▒nda yak─▒n bir ili┼čki vard─▒r.

D├╝nya’da deprem riskinin fazla oldu─ču ba┼čl─▒ca ├╝lkeler ┼čunlard─▒r.
ÔÇó┬áT├╝rkiye – Yunanistan – ─░ran – Kafkas ├ťlkeleri (Azerbaycan-Ermenistan-G├╝rcistan),
ÔÇó┬áPakistan – Hindistan – Afganistan – ├çin,
ÔÇó┬áUzak Asya ├ťlkeleri (Endonezya-Malezya-Japonya-Yeni Gine),
ÔÇó┬áABD’nin bat─▒ k─▒y─▒lar─▒ – Orta Amerika ├╝lkeleri
ÔÇó┬á┼×ili-Arjantin-Venezuella

Deprem Riskinin az oldu─ču yerler ┼čunlard─▒r:
ÔÇó┬áKanada
ÔÇó┬á─░skandinavya
ÔÇó┬áSibirya
ÔÇó┬áKuzey Afrika
ÔÇó┬áBat─▒ ve Orta Avustralya

Birinci zamanda olu┼čmu┼č arazilerde deprem riski azd─▒r. Kanada, Avustralya, Sibirya, Do─ču, Avrupa bu tip b├Âlgelerdir.

aktif-deprem-bolgeleri

2- Volkanlar ve Volkanik Alanlar
Volkanizma yerkabu─čunda bulunan fay ve ├žatlaklar boyunca magman─▒n yer y├╝z├╝ne ula┼čmas─▒ durumudur. A┼ča─č─▒daki haritada D├╝nya’da b├╝y├╝k volkanik da─člar─▒n da─č─▒l─▒m─▒ verilmi┼čtir. Volkanik da─člar─▒n uzan─▒┼č do─črultular─▒ ile levha s─▒n─▒rlar─▒ aras─▒ndaki benzerlik dikkat ├žekicidir. Levha s─▒n─▒rlar─▒ fay hatlar─▒n─▒n aktif oldu─ču alanlar oldu─čundan volkanizma faaliyetleri bu b├Âlgelerde ya┼čanmaktad─▒r.
B├╝y├╝k Okyanus (pasifik) ├ževresinde, Atlas Okyanusu, Hint Okyanusu ve Akdeniz ├ževresinde yer al─▒r. Yery├╝z├╝nde say─▒lar─▒ 450’yi bulan aktif volkanlar─▒n yakla┼č─▒k 350 tanesi B├╝y├╝k Okyanus ├ževresindedir. Bu nedenle buraya “Pasifik Ate┼č ├çemberi” ad─▒ verilir.

D├╝nya’da depremselli─čin fazla oldu─ču ├╝lkelerde volkanik da─člar da olduk├ža fazlad─▒r. Aktif volkanlar─▒n fazla oldu─ču alanlar ┼č├Âyle ├Âzetlenebilir.
ÔÇó┬áRusya’n─▒n do─čusunda Kam├žatka Yar─▒madas─▒
ÔÇó┬á─░zlanda
ÔÇó┬áABD’nin bat─▒ kesimleri
ÔÇó┬áJaponya
ÔÇó┬á┼×ili
ÔÇó┬áAfrika’n─▒n do─ču kesimleri (Kenya-Etiyopya)
ÔÇó┬áOkyanusya Adalar─▒ (Yeni Gine-Filipinler)

aktif-volkanik-alanlar

ates-cemberi

3- S─▒cak Su Kaynaklar─▒
S─▒cak su kaynaklar─▒ y├╝zey sular─▒n─▒n, yeralt─▒na s─▒zd─▒─č─▒, fayl─▒ ve volkanik arazilerde g├Âr├╝l├╝r. Bu nedenle levha s─▒n─▒rlar─▒n─▒n ge├žti─či b├Âlgeler s─▒cak su kaynaklar─▒ bak─▒m─▒ndan da olduk├ža zengindir. S─▒cak su kaynaklar─▒ enerji ├╝retimi, serac─▒l─▒k, sa─čl─▒k, turizm gibi ekonomik faaliyetlerde b├╝y├╝k ├Ânem ta┼č─▒maktad─▒r.

SICAK SU KAYNAKLARI
Yer kabu─čun ├že┼čitli k─▒r─▒k, ├žatlak ve g├Âzenekler boyunca yeralt─▒na s─▒zan sular derinlik artt─▒k├ža ─▒s─▒nmaya ba┼člar. Yer alt─▒na inildik├že s─▒cakl─▒k (litrosferde) her 33 metrede 1┬░C artar. Bu art─▒┼ča jeometrik gradyan ad─▒ verilmektedir. ├ľzellikle levha s─▒n─▒rlar─▒nda, volkanik faaliyetlerin fazla oldu─ču yerlerde ve deprem b├Âlgelerinde ─▒s─▒nma daha ├žabuk ger├žekle┼čmektedir. ├ç├╝nk├╝, levha s─▒n─▒rlar─▒nda magma yery├╝z├╝ne daha yak─▒n seviyede yer al─▒r. Bu nedenle s─▒cak su kaynaklar─▒ genellikle levha s─▒n─▒rlar─▒nda g├Âr├╝l├╝r. Deprem ve volkanizman─▒n fazla oldu─ču ├╝lkelerde s─▒cak su potansiyeli olduk├ža y├╝ksektir.

Fay ve ├žatlaklar boyunca yeralt─▒na, s─▒zan sular ─▒s─▒narak buhard─▒r. Artan s─▒cakl─▒k ve bas─▒nc─▒n etkisi ile bir fay hatt─▒ boyunca yery├╝z├╝ne y├╝kselen buhar, yo─čunla┼čarak y├╝zeye ula┼č─▒r. Bu tip kaynaklara fay kayna─č─▒ ad─▒ verilir.

Yeralt─▒na s─▒zarak ─▒s─▒s─▒ artan su, buharla┼čarak fay hatlar─▒ boyunca y├╝ksek bas─▒n├ž ve s─▒cakl─▒kla yery├╝z├╝ne ula┼čmaktad─▒r. Kimi yerlerde buhar y├╝zeye varamadan yo─čunla┼čmakta ve su olarak yery├╝z├╝ ula┼čmaktad─▒r. S─▒cak su kaynaklar─▒ genellikle mineral oranlar─▒ y├╝ksek, ak─▒m miktar─▒ fazla de─či┼čken olmayan kaynaklard─▒r. Bu kaynaklar─▒n i├žindeki eriyik minerallerin insan sa─čl─▒─č─▒na olumlu etkileri bilinmektedir.
S─▒cak su kaynaklar─▒n─▒n bir di─čer t├╝r├╝ de gayzerlerdir. Bu tip kaynaklar volkanik ve karstik arazilerin birbirine yak─▒n oldu─ču yerlerde g├Âr├╝l├╝rler. Periyodik olarak kaynar su ├ž─▒k─▒┼č─▒ ya┼čanan bu kaynaklara ─░talya, ABD, Yeni Zelanda ve ─░zlanda gibi ├╝lkelerde rastlanmaktad─▒r.

sicak-su-kaynaklarinin-dagilisi

Bir ├Ânceki yaz─▒m─▒z olan D├╝nya'y─▒ Birbirine Ba─člayan A─člar: Ula┼č─▒m ba┼čl─▒kl─▒ makalemizi de okuman─▒z─▒ ├Âneririz.

Yazar Hakk─▒nda

Co─črafya hayata bak─▒┼č a├ž─▒m, hayat felsefem..

Cevap Yaz